Bøker og skrapelodd

Eit sjarmerande personlegdomstrekk: Eg er glad i å gi vekk gåver, og eg er glad i å koma på gåveidéar. Av og til er eg til og med ganske god på dette.

Eit usjarmerande personlegdomstrekk: Eg gir aldri vekk Flaxlodd. For å vera heilt ærleg: Eg unnar ingen å vinna millionen like mykje som eg unnar meg sjølv det. Eg gler meg med andre, men hadde kanskje gledd meg litt mindre viss loddet kunne ha vore mitt. Eg har forsona meg med dette, sjølv om det er overraskande vanskeleg å sjå det i skrift. Eg gir som sagt ikkje vekk Flaxlodd, men trur eg er eit ok menneske likevel. Dette treng eg tilbakemelding på. Altså ikkje om kvaliteten på meg som menneske, men om dette er eit gjenomsnittleg forhold til å gi vekk bøker. Eg har nemleg diverre oppdaga eit nytt, mindre sympatisk trekk med meg sjølv.

Eg skulle i bursdag i går, og bursdagsbarnet er ein leseglad mann (no 31) som toler ei utfordring. Det å velga ut bøker til ein person er seriøse greier. Det vert basert på så mange meiningar om kven mottakaren er som person at det nesten grensar til intimt. Det går andre vegen og: Det er ein grunn til at folk stort sett går til bokhyllene i nye leiligheitar. Det er avslørande. “Dette traff noko i meg, og eg trur det vil treffa noko i deg òg”. Uansett, eg hadde peila meg ut ei fin gavebok: Interessant, låg sjanse for at mottakaren har lese boka, lett og nøytral i språket, ein tematikk som slår deg (meg) i bakken. Perfekt. Den næraste bokhandelen min er meir ok enn fantastisk, og ein stor veikskap er at dei ikkje konsulterer meg når dei kjøper inn bøker. Det er altså ikkje ei utviding av mitt personlege bibliotek. Dei hadde ikkje boka, og eg måtte sjå meg om etter noko anna. Og her vart eg konfrontert med meg sjølv.

9788203360220.pngI lyrikksamlinga (mellom “100 dikt om kjærlighet”, “vennskap”, “til bestemor” og så vidare…) fann eg Alt brenner, den nyaste til Helge Torvund. Denne har eg ikkje lese sjølv. Eg er veldig glad i jærdiktarane, og sjølv om eg tidlegare har grave meg ned i heimlengt ført i pennen av Tor Obrestad er det ikkje på grunn av patriotisme. Det er det store i kvardagen som kjem fram. For dei av dykk som er så heldige at de har abonnement på Jærbladet (hehe) kan de lesa eit par prøvar her. Det er jo interessant å sjå om mann (30) – det vil seie mann (no 31) – set pris på linjer som Eg er bare lyden av regnet ei stund/ Så er eg ved kaffikverna i det gamle Handelslaget. Det gjer eg. Eg har faktisk ikkje Torvund i bokhylla (det er nok ikkje plass til heile Helge, men eg kunne nok ha dytta inn ei diktsamling eller fem). I utgangspunktet er det jo veldig flott å gje vekk noko ein har lyst på sjølv, men det vert problematisk når eg faktisk har veldig lyst på det sjølv!

I lyrikkhyllene i vanlege bokhandlar er det stort sett berre plikteksemplar, i alle fall av samlingar utanom sjangaren “verdens beste mamma”. Slik var det og med denne. Ein ting er å gje vekk bøker du allereie eig sjølv, noko heilt anna er å gi vekk uutforska mark. Det hender sjølvsagt at eg gjer det, men det er som å gi vekk eit Flaxlodd. Draumen om ein million.

Akkurat denne millionen går det an å få tak i på biblioteket, så eg tok sjansen. Eg var eit litt betre menneske enn det eg ofte er. Men eg treng å høyre fleire meiningar:

Korleis ser du på det å gi andre bøker? Er det betre å få enn å gi? 

(Berre så det er sagt: Viss du får bøker du ikkje er interessert i er det lov å sjå på det som eit gåvekort, sjølv om gåva kjem frå ein over snittet sentimental og egoistisk nerd).

Adresse ukjent

Jeg sier det som det er, Max, jeg tror på mange måter at Hiter er bra for Tyskland, men sikker er jeg ikke.

97882033720701Adresse ukjent er ein brevroman. Den vart publisert for første gong i USA i 1938, og vart fort populær. Ho hamna fort på nazistane si liste over forbodne bøker, og vart gløymt på den europeiske marknaden. Romanen vart gitt ut på ny på 50-årsmarkeringa for frigjeringa av konsentrasjonsleirane. Om ho ikkje har fått kultstatus fram til no kan det godt vera at Aschehoug si innlemming av boka i Sidespor-serien kan festa den statusen. Det er ein gripande kritikk av korleis ideologiar gjer vener til fiendar, og vil slik diverre aldri verta uaktuell.

Me byrjar i 1932, der den jødiske gallerieigaren Max sender ei varm helsing til partnaren Martin, som har flytta tilbake til Tyskland. Tonen i breva som kryssar Atlanteren er varm, meir broderleg enn venskapeleg. Dei vekslar fram og tilbake om ungeflokken til Martin, galleriverksemda til Max,  Martin sine historiar om det storslagne livet i eit Tyskland som endeleg held på å reisa seg etter undertrykkinga som fulgte andre verdskrig og Max si aukande uro over ryktene han har høyrt om handsaminga av jødar i Europa. Boka er strippa for verkemiddel, og den stadig skiftande tonen i breva mellom venene vert difor tyngre for lesaren:

(…) Det er umulig for meg å brevveksle med en jøde, og det ville forholdt seg likedan om jeg ikke hadde en offentlig stilling å ta hensyn til. Om korrespondanse skulle bli påkrevet, må du legge den ved bankremissene og ikke stile brev hjem til meg.

Når det gjelder de krasse tiltakene som bekymrer deg slik, likte heller ikke jeg dem til å begynne med, men jeg har etter hvert innsett deres smertelige nødvendighet. Den jødiske rase er et ømt punkt for enhver nasjon som huser den. Jeg har aldri hatet den individuelle jøde – deg har jeg alltid satt pris på som venn, men du vet at jeg er ærlig når jeg sier at jeg har vært glad i deg, ikke på grunn av rasen du tilhører, men på tross av den.

Du trur at du har kjøpt ei lettvint, lita bok. På overflata er det nok sant. Boka er så kort at Aschehoug berre har trykka teksten på enkle sider. Språket er rett fram. Men eg vart ikkje ferdig med boka sjølv om eg rakk å lesa ho ferdig mellom innsjekk og take-off. Utviklinga i relasjonen mellom desse to, på kvar si side av atlanteren og kvar si politiske side, vart for tøff. Forfattaren er heilt fråverande i boka, og det einaste ein kan halde seg til er karakterane sine eigne ord. Brørne vert fiendar, og boka har diverre ikkje gått ut på dato.

Tilrår denne boka på det sterkaste!

Harry Potter and the Cursed Child

Harry_Potter_and_the_Cursed_Child_Special_Rehearsal_Edition_Book_CoverEg har på ingen måte tenkt å gjera dette til ei fan-side for Harry Potter, men heilt utan at det var meininga klaffa den 32235252. lesinga av serien perfekt med Harry Potter and the Cursed Child, manuset til eit nytt stykke basert på den kjende verda. Manuset er godkjend av J.K. Rowling, men skrive av Jack Thorn. Den som er ute etter ei 8. Harry Potter-bok kjem til å bli skuffa. Det er meir eller mindre fan fiction, ein spin-off skriven av andre, og manusforma gjer at mykje av den direkte tilgangen til karakterane forsvinn. I tillegg vil du få eit nytt bilete av fleire karakterar, særskilt Harry og Draco, på godt og vondt. Harry Potter har ei heilt anna rolle i dette stykket enn i bokserien, og den er ikkje alltid like sympatisk. Dette er Albus Severus Potter si bok. Viss du derimot legg frå deg desse tankane, då kan det hende at du får nokre gode timar med boka. Det gjorde eg.

… there is never a perfect answer in this messy, emotional world. Perfection is beyond the reach of humankind, beyond the reach of magic. In every shining moment of happiness is that drop of poison: the knowledge that pain will come again. Be honest to those you love, show your pain. To suffer is as human as to breathe.

Harry er vaksen no, gift med Ginny og far til to gutar. Han er sliten, og strevar med farsrolla, særskilt når det gjeld Albus Severus. Far og son skjønar ikkje kvarandre, og det er tungt for Albus å vera sonen til far sin. Han ser slett ikkje på Hogwarts som det himmelriket det var for Harry. Han er einsam, og han har berre ein ven – saman med Scorpius Malfoy prøvar dei å finna plassen sin på Hogwarts og i Slytherin. Albus slit som sagt med familiearven, medan Scorpius stadig vert konfrontert med eit rykte om at det slett ikkje er Draco som er faren, men sjølvaste Voldemort. Stikkordet i boka er altså “daddy issues”. Gutane finn ut korleis dei kan få verda på rett kjøl igjen: Dei kan redda Cedric Diggory. Dei reiser tilbake i tid, men finn ut at ringverknadane av å endra historien av og til gjer dette til det verste alternativet.

 

Manuset er av og til tungt å lesa. Eg trur dei var litt kjappe på labben med publiseringa. Eg har tru på at det kjem på plass på scenen, men no sit ikkje eg i ein sal i London, men i ein lenestol i Trondheim. Det kjem veldig tydeleg fram at det ikkje er Rowling som har skrive manuset, men nokre gonger er det akkurat som om manusforfattaren prøver å late som om det er Rowling sin stemme. Det kunne han like greitt ha latt vere med, for han skriv like godt som seg sjølv. Eg trur manuset er ganske tru til skodespelarane sine innspel, men det tyder ikkje at manuset ikkje kunne ha vore meir bearbeida, av omsyn til oss lenestolslitarar.

Det går fort, og det er vanskeleg å ikkje verta riven med av tempoet, sjølv om plot twisten presterer å vera både forutsigbar og lite truverdig til same tid. Tempoet er godt, og historia er mørk og rå. Det er vanskeleg å ikkje verta gripen av forteljinga om ein liten gut med ein distansert far , ein gut som går til ekstreme lengder for å få aksept hjå faren, og den passive faren som ikkje veit korleis han skal nå fram til sonen sin. Gjennom (dei noko kleine) replikkane får ein fram korleis me overser kvarandre, alt i beste meining.

 

Smakebit: Ungdomsskulen

F275_Ungdomsskulen_Cover_300dpiEg har hatt denne boka i handa fleire gonger før ho kom i hus. Eg har halde boka, blafra gjennom, spekulert litt, ofte tenkt at eg har kjent igjen for mykje. Ungdomsskulen var ikkje mine glansdagar, og lite truleg nokon andre sine heller. Kjem dette til å vera nostalgisk, traumatisk, ingen av delane? Eg fekk boka i gåve, og det var med ein viss skepsis eg tok fatt. Det er eit eller anna med å gå inn i den tette, tette kjensla som ein som vaksen er så heldig å ha fått på avstand, og til og med kanskje romantisert.

Heidi Furre har skrive ei bok om Maja. Maja prøver rett og slett å gjera det ein skal på ungdomsskulen: overleva.

 

Maria tek meg med på ungdomsklubben. Først er det andakt og lovsong. Maria er forsongar og står framme på scena med mikrofon. Det er tre forsongarar, Maria, ei jente og ein gut. Eg synest Maria syng finast av alle, høgt og reint og ser aldri ned på teksten. Etter opplegget kan ein kjøpe brus og ferdigpizza i kiosken. I kjellaren kan ein spele pingpong og kaste piler, eg har lyst, men er redd for å spele dårleg, så eg blir heller sittande med Maria og han som var forsongar. Ballen hoppar fram og tilbake, eg tek små slurkar Solo. Forsongaren begynner å snakke om andakten, at det var bra andakt i dag. – Kjempebra, seier eg. Han går på vidaregåande og det brusar litt inni meg av å snakke med han. Han heiter Magnus. Etterpå tør eg å spele pingpong likevel. Når eg blir henta, får eg ein klem av Magnus, han luktar vaskepulver og pære. Eg får eit sug i magen, som om eg fell ned ein tunell. Mamma seier i bilen at ho ikkje synest eg burde vere så mykje på bedehuset. Eg seier at eg har ingen andre plassar å vere.- Du kan vere litt heime, seier ho. Når eg er heime, legg eg meg på varmekablane på badegolvet og luktar på vaksepulveret i skapen under vasken. Så fyller eg ei heil side i dagboka mi med namnet hans.

Kikk innom Flukten fra virkeligheten for fleire smakebitar. 

Sju bøker på ein gong: Harry Potter and…

Å vera avisbod, tretten år, med hovudet fullt av Weasley-tvillingar og mystiske hendingar. Dette var etter walkmanen, før iPoden, så alle tankane og spekulasjonane var ein velkomen distraksjon etter å ha stått opp når ein eigentleg burde ha lagt seg. Eller å vera 17, sommarvikar som fabrikkmedarbeidar, totalt utilgjengeleg. Å skru av radioen kvar gong eg bytta arbeidsstasjon. Berre ein dag, altså. Normalt sett arbeidsglad og sosial, men risikovurderinga sette i gang drastiske tiltak: No spoilers, thank you. Sommaren etter: Effektiv annullering av vennskap etter MSN-melding (!!!) rett etter publiseringa av Harry Potter and the Half-Blood Prince. Rykta om eit drap hadde gått i fleire månadar, og rett etter midnatt kom meldinga om kven som hadde døydd. Å sykla rett heim frå jobb for å lesa litt til. Netter som gjekk. Harry Potter har vore uløyseleg knytt til tenåringssommaren. Eg vert aldri heilt ferdig med desse bøkene. Eg har allereie skrive eit lite innlegg om dei tre første bøkene, det finn du her. Eg er ein gjenlesar, men nokre bøker skil seg ut meir enn andre.

Dette er bøker som har vore med meg over halve livet, og som eg aldri vert heilt ferdig med. Det vert nokre gjennomlesingar i året, men no stort sett på lydbok, og stort sett i samband med eitt eller anna prosjekt. Eg er jo ein slik som har for mange hobbyar, og alltid eit eller anna prosjekt gåande. Montera genser? Harry Potter. Sy klede? Harry Potter. Det er lenge sidan eg har lese papirutgåvene, dei står utslitne i hylla. Namnet mitt i glitterpenn. Eg les bøkene usystematisk og på impuls.

Eg byrja i mars, og vart ferdig i juli. Rekkefølgja denne gongen: 4, 5, 6, 7, 2, 3, 1. Eg vil ikkje gå i same fella som min eks-MSN-venn, men dette er ikkje eit spoilerfritt innlegg.

IMG_20150813_221720

Harry Potter And the Goblet of Fire

Alle krigar har meiningslause offer. I The Goblet of Fire vert desse introduserte i Harry Potter si verd. Han vert på mystisk vis trekt ut til å representera Hogwarts i eit meisterskap mellom tre skular. Dei skal gjennom tre rundar med vanskelege og farlege oppgåver for å forsvara skulen sin si ære. Harry Potter er for ung, for uerfaren, og alle trur at han har lurt seg inn for å få søkjelyset på seg sjølv – nok ein gong. Det kan kosta han livet, og verre – det kan kosta han vennskapet med Ron Weasley. Dette er boka der ein for alvor får sjå korleis Voldemort fungerer. Det vonde infiltrerer Hogwarts, ikkje som eit minne, men som ein høgst levande fare. Heldigvis får Harry hjelp og omsorg frå uventa hald. Den nye Defense against the dark arts-læraren tek særleg omsyn til vesle Harry Potter.

Harry Potter and the Order of the Phoenix

Etter at ein gut vert drepen for å vera i vegen (“Kill the spare!”) har Harry tusen tankar. Han har fått erfara kor urettsam krigen er, og verre: Han står aleine. Styresmaktene nektar å ta inn over seg den grusomme sanninga. Voldemort er tilbake, og sterkare enn nokon gong. Ministeren er redd for kva dette vil sei, og i staden for å organisera eit motspel gjer han det han kan for å dyssa dette ned. Til og med Hogwarts, tradisjonelt ein fristad, vert sett under departementet. Professor Dolores Umbridge, som gjerne skulle ha straffa Harry for å ha utøva magi utanom skuleåret, vert sett inn som lærar og etter kvart som rektor. Undervisninga vert teoriprega og fjern, det er slutt på elevforeningar, det er slutt på å læra kva som må til for å nedkjempa dei  mørke maktene. Harry Potter og venene skapar ein motstandsorganisasjon der dei lærar kvarandre dei trolldomskunstane som må til. Harry kjempar ikkje berre mot det vonde ute, men og det vonde inne: Hogwarts er ikkje lenger fritt, og elevane vert nekta fridom og lærdom. Alle teikn på at Voldemort sitt nett stramar seg til vert fornekta. I tillegg får Harry stadig uvelkomne vitjingar i draumane sine. Han kan kjenna Voldemort sine kjensler. Heldigvis står ikkje Harry, Ron og Hermione åleine denne gongen.

Harry Potter and the Half-blood Prince

Harry Potter vert stadig sintare på verda. Til no har han møtt svik på svik, og han er desillusjonert. Det fantastiske Hogwarts, den fyrste heimen han har hatt, er ikkje lenger det same. Voldemort sin plan vert tydeleg, og det er klart at Dumbledore veit noko. Harry kan vera ei viktig brikke i denne planen. Potter er i opposisjon til det aller meste, men som eigar av ei godt brukt lærebok nyt han godt av det overraskande eliksirtalentet sitt. Hermione er skeptisk: Kan det henda at nokon (nok ein gong) prøver å manipulera Potter Dette er ikkje ein favoritt. Harry sitt indre kaos er høgst forståeleg, men frustrerande. Handlinga er kaotisk og uorganisert.

Harry Potter and the Deathly Hallows

Den sjuande og siste boka i serien visar kor god Rowling er til å knyta saman alle spor. Ting som har vorte nemnde i forbifarten vert viktige, mindre karakterar kjem tilbake, og tempoet er høgt. Det sterke vennskapet mellom Harry, Ron og Hermione vert nok ein gong sett på prøve, men denne gongen er det ikkje sikkert at dei får redda forholdet. Saman går dei i dekning og gjer det dei kan for å redda trollmannsverda frå Voldemort sitt regime. Saman må dei semjast om kva dei skal ta først: dødstalismanane eller bitane av Voldemort si sjel? Harry finn ut meir og meir om den eigentlege lagnaden sin, og sjølv om han berre er ein gut må han møta verda som ein mann.

Harry Potter and the Chamber of Secrets

Harry Potter er tolv år. Han lengtar tilbake til trollmannsskulen. Han har funne seg sjølv på Hogwarts, og funne ut at livet er langt meir enn det undertrykkjande regiment han møtar hjå tanta og onkelen sin. Likevel er det nett som om nokon ikkje vil at han skal tilbake. Han høyrer ingenting frå dei såkalla venene sine, og returen til Hogwarts vert sabotert fleire gonger. Når han først kjem dit vert skulen råka av fleire mystiske åtak. Elevar, spøkelse og kattar vert forsteina, og Harry vert fort mistenkt for å stå bak. Ryktene om eit gamalt kammer sviv rundt. Dette kammeret kan berre verta opna av Slytherin sin arving, og kven kan eigentleg sei at den mystiske Harry Potter ikkje har noko med dette å gjera? Potter kjempar mot klokka for å visa uskulda si, og for å overtyda alle om at han ikkje kan vera arvingen – og ikkje minst seg sjølv. Eg var ikkje så glad i denne boka som lita, og dette er mykje på grunn av alle tabbane Harry (og Ron) gjer i starten. Dette er svært unngåelege feil, men dei gjer dei likevel. Dobby visar seg ikkje frå si beste side her, og eg skulle helst ha spola over ein heil del scenar. I dag ser eg nok litt annleis på det. Det er noko fascinerande med korleis Harry prøvar å finna identiteten sin i trollmannsverda. I både første og andre klasse strevjar han med å sameina andre sine forventingar med korleis han ser på seg sjølv, og i år ser det meir umogleg ut enn nokon gong før.

Harry Potter and the Prisoner of Azkaban

Harry Potter har ei ukueleg tru på venskap. I denne boka vert denne sett på prøve. Han får vita meir om korleis foreldra hans døydde, og når det vert klart at dei vert sviken av bestevenen sin får han blod på tann. Samstundes er Hagrid i trøbbel, og han treng hjelp av dei tre elevane sine. Som om ikkje det var nok vert skulen beleira av demontarar. Desse vert satt inn for å beskytta elevane, men sanninga er at dei har ein forferdeleg verknad på Harry. Han må leva gjennom foreldra sin død kvar gong dementorane kjem nær. I Prisoner of Azkaban får Harry knytt fortida si til notida. Skjulte minne kjem tilbake, og trongen til å finna Sirius Black for å hemna foreldra sine er uovervinneleg.

Harry Potter and the Philosopher’s Stone

Vesle Harry Potter vert mishandla av fosterforeldra sine. Tanta og onkelen tok han inn som baby, og prøvar det dei kan for å halde han nede. Han skal ikkje høyrast, og han skal ikkje sjåast. Likevel får han stadig rare ting til å skje. Han får post. Uglepost. Etter kvart røymer heile familien vekk frå desse uglene, for dette er brev Harry verkeleg ikkje skal ha. Etter kvart vert Harry henta personleg av Rubeus Hagrid, ein svær mann med ei underleg melding: Harry Potter er ein trollmann. Foreldra var òg trollmenn, og vart drepne av den ondaste trollmannen verda har sett. Harry er difor meir berømt enn han kunne drøyme om. Harry skal ikkje bu hjå Dursleyane meir, han skal gå i lære på trollannsskulen Hogwarts. Hogwarts er den fyrste eigentlege heimen til Harry Potter, og det er magisk på fleire måtar enn den openberre. Skildringane over korleis Harry møtar magi for fyrste gong er utrulege og smittsame, men det er ikkje berre idyll. Harry Potter har levd i ei tru om at han er særs lite spesiell, og må finna ut korleis han skal vera seg sjølv i ei verd der alle veit kven han er. Samstundes visar det seg at rare ting er på ferde i dette paradiset. Dette er unekteleg den mest “barnslige” boka, og noko av grunnen til at eg ikkje har lese den like ofte som mange av dei andre. Men likevel: Harry er eit barn. Han er uskuldig og godhjarta, men ein av dei framste eigenskapane hans er integriteten. Han veit kva som er rett, og han veit kva som er gale. For fyrste gong i livet har han vener, og saman med desse prøvar han å løysa mysteriet med den forsvunne pakken.


Noko av det mest fascinerande med Potter-universet er korleis han går frå mann til barn, men med integriteten og verdiane i behald. I tillegg har ikkje aldersskilnaden mellom meg og Harry vore så stor, og eg har fått lov til å vakse opp i takt med han og venene sine. Det har vore ei fin ferd, og eg trur ikkje ho er over… Sjølv etter at eg har mista tellinga over kor mange gonger eg har lese serien. Eg trur kanskje ikkje eg har lyst til å ta over meg kor mange timar eg har brukt på dei same orda. Men det er noko unikt med å vitja denne verda gong på gong, forventninga når eg opnar boka – sjølv om eg veit nøyaktig kva som kjem. Møtene er likevel ulike frå gong til gong.

Magnus Chase and the Sword of Summer

Myths are simply stories about truths we’ve forgotten.

The_Sword_of_SummerI samband med skulen brukte eg alt for mykje tid på Den forsvunne helten (den første boka i Heros of Olympus-serien), som kort fortalt er eit kulturkræsj mellom romersk og gresk mytologi. Dette var ei av bøkene eg ikkje haldt på å spy av etter eit års tid. Dette er ikkje ei bok for 30 år gamle damer, men han lagar gode univers. Felles for dei bøkene eg har lese av han er at han baserer forteljingane på at gudar har born på jorda. Born som ikkje veit kven dei er eller kven foreldra er, men som på eit eller anna vis ikkje passar heilt inn. På ulike vis finn dei ut kven dei eigentleg er, og legg ut på episke oppdrag. For Magnus Chase er kvardagen tøff:

 

My day started out normal enough. I was sleeping on the sidewalk under a bridge in the Public Garden when a guy kicked me awake and said, “They’re after you.”
By the way, I’ve been homeless for the past two years.
Some of you may think Aw, how sad. Others may think, Ha, ha, loser! But, if you saw me on the street, ninety-nine percent of you would walk right past like I’m invisible. You’d pray, Don’t let him ask me for money. You’d wonder if I’m older than I look, because surely a teenager wouldn’t be wrapped in a stinky old sleeping bag, stuck outside in the middle of a Boston winter. Somebody should help that poor boy!
      Then you’d keep walking.

Han er heimlaus og foreldrelaus. Dei einaste venene han har er ein tvilsom duo: ein kortvaksen, hissig mann (med fabelaktig klesstil) og den døve kompanjongen. Livet hans tek ein brå tørn når han vert drepen i første kapittel – med den klingande tittelen “Good Mornign! You’re Going to Die”. Han vert teken med til Valhall av ein valkyrie, og det visar seg at mistanken hans stemmer: Det heile er ein stor feil. Kravet for å koma til Valhall er at ein må døy på helteaktig vis under strid, og sjølv om han døydde under strid var handlingane ikkje helteaktige. Surt. Han får likevel eit oppdrag, og viss han klarar dette får han kanskje behalde plassen i Valhall – og forhindra Ragnarok.

Forteljinga er tett knytt til norrøn mytologi. Eg var litt spent på korleis dette kom til å gå. Eg er ikkje nokon ekspert på dette, men eg har ei greie for norrøn dikting (det treng du ikkje å fortelja vidare), og eitt og anna har ein jo plukka med seg på vegen. Eg er typen som vert litt furten over faktafeil i Frost. Dette hefta meg ikkje noko særleg med dei bøkene som er tufta på anna mytologi, men eg var litt redd for at dette skulle øydeleggja litt for opplevinga. Det gjorde det ikkje. Riordan flettar inn mytologien på ein saumlaus og underhaldande måte, og levandegjer gudane på levande og humoristisk vis. Dette er ikkje akkurat ei lærebok i norrøn mytologi, og handlinga er amerikansk og vridd som berre det, men resultatet er underhaldande og veldig Riordansk.

Her kjem dei moraliserande avsnitta: Noko eg tykkjer at Riordan er flink på er inkludering. Personane er varierte, og det er ikkje uvanleg at dei er handicappa eller ikkje-kvite. Eg skal ikkje bruka for mykje tid på dette, då det vert både overpedagogisk og litt overberande, men i litteraturen er stort fråvêr av karakterer som ikkje er kvite, kjønnsnormative og frie for ulike funksjonsnedsetjingar. Viss dei finst er det liksom det bøkene handlar om. Normalisering av minoritetar er difor fråverande. Slik er det ikkje hjå Riordan.

Eg har lese den første boka i Percy-Jackson serien, i Heros of Olympus-serien, og no òg i Magnus Chase-serien. Heltane i dei to første har dysleksi. Riordan skreiv inn dette slik at den dyslektiske sonen skulle ha litterære karakterar å kjenna seg att i. Han forklarte dette med at mange halvgudar er dyslektiske då hjernen er stilt inn på greske eller romerske bokstavar, og det engelske alfabetet er difor ikkje like tilgjengeleg for dei. Magnus Chase er foreldrelaus og heimlaus. Han har ein døv bestevenn. Han tematiserer ikkje at Leo i DFH er latino, eller at Piper har amerikansk-indiansk opphav. Han tematiserer heller ikkje i særleg grad at valkyrien Samira i Sword of Summer er muslim, utanom at hijaben har magiske eigenskapar (!). Slik kan det og gå. Når det kjem til kjønnsroller er dette mindre uttrykt i DFH enn i dei andre bøkene, men det kan ha samband med at kjønnsrollene i norrøn tid var noko annleis frå det me ser i gresk og romersk mytologi. I dei polyteistiske religionane er gudane ofte feilbarlege og svært menneskelege. Dei norrøne gudane er svært “typete”, og hjå Riordan vert dei fleirfasetterte. Heltefokuset i SoS er interessant då ingen trur eller vil at Magnus Chase skal vera ein helt. I den norrøne verda er lagnaden allereie bestemt, spørsmålet er ikkje viss, men når. Loke seier:

The thing about fate, Magnus: even if we can’t change the big picture, out choices can alter the details, That’s how we rebel against destiny, how we make our mark. what will you choose to do?’

Er det noko von for denne verda? Saman med Samira, dvergen Blitz og alven Hearth tek han lagnaden i eigne hender, så godt han kan. Ingen er spesielt begeistra for dette. Slik ser dødsgudinna Hel på helteskapen:

      She turned towards the monument so only her mortal side was visible. ‘Sad and meaningless. Another hopeless battle, like the one you’re about to engage in…’
Granted, my American history was a little rusty, but I was pretty sur ethey didn’t build monuments at the site of sad and meaningless events.
‘Wasn’t Bunker Hill a victory? Americans holding off the British at the top of the hill? Don’t fire until you see…’
She fixed me with her milky zombie gaze, and I couldn’t make myself say the whites of their eyes.
‘For every hero, a thousand cowards,’ said Hel. ‘For every brave death, a thousand senseless ones. For every einherji… a thousand souls who enter my realm.

Magnus Chase and the Sword of Summer er full av humor og lettvint spenning. Til tider vert det litt for action-pakka for ei gamal dame, men boka er ikkje skriven for slike, og godt er det. Me har nok av andre bøker å velja mellom. Ungdomane har ikkje det.

 

Halvtårsdag

Bloggen vart starta 4. januar 2015, og var det einaste nyttårsløftet eg har helde. Mykje fordi det er eit av veldig få eg i det heile har sett meg. Eg har ikkje spesielt tru på nyttårsløfte. Viss ein vil noko, kan ein like gjerne gjera det ein vanleg dag. Eg har dessutan ikkje evna til å halde på merksemda lenge nok til å gjennomføra særleg mykje over tid. I 2015 var det krise. Det hadde gått fleire år sidan eg hadde teke meg tid til å lesa berre for kjekt, å lesa ei bok utan å ville noko (eller måtte noko) med ho. Eg var nesten ferdig klekka litteraturvitar, og hadde gløymt at det eigentleg er veldig, veldig flott å lesa noko tanketomt og spanande. Så då byrja eg. I fjor skreiv eg eit lite innlegg på bloggen sin halvtårsdag, og tenkte å gjera det same i år. Ikkje så spanande for dykk, men interessant for meg. Og det er min blogg. Og den lev framleis (dog litt passivt), så ein blom for det:

IMG_1300

Ambisjonane i år er lågare enn i fjor. Eg skal lesa 35 bøker. Me er no litt over halvvegs, og leselista lovar godt. Eg har lese utan mål og meining, men med lyst.

Eg har lese mest: på Trønderbanen, under helgevasken, under oppvasken. Eg har ein uvane med å få nye hobbyar, og det er vanskeleg å sy og lesa “gode” lydbøker samstundes. Eg les mykje bøker med enklare handling, gjerne bøker eg har lese før.

I 2016 har eg lese: 
4 bøker i januar (1 chick flick, 3 ungdomsromanar, alt amerikansk)
3 bøker i februar (3 Sweet Valley High-bøker, til eit prosjekt eg starta på for så å gå lei av)
5 bøker i mars (Påske: 4 krimbøker i same serie, 1 ungdomsbok)
2 bøker i april (1 lydbok, 1 skodespel)
3 bøker i mai (1 ungdomsbok, 1 skodespel, 1 essaysamling)
5 bøker i juni (Alle ungdomsbøker, 4 på lydbok. Stikkord: oppussing)
5 bøker i juli (3 ungdomsbøker, 2 på lydbok, 1 krim, 1 chick lit)

Totalt: 27. Kvantitetsmessig bra, kvalitetsmessig litt mindre. Dei artigaste bøkene eg har halde på med har faktisk vore gamle koke- og hustellsbøker. Det har vore litt vanskeleg å fletta desse inn i gode blogginnlegg, kan du sei, og dei har ikkje hamna på leselista fordi det rett og slett ser litt rart ut, men som ein liten ettertanke: Er det ikkje utruleg spanande kor mykje slike bøker fortel om den norske kulturen, og kor fort me endra syn på verdien av kosthald og mat? Og kor mykje av ansvaret som låg på husmora? Og eg innser at dette er langt meir interessant for meg enn for resten av verda. Pluss at det var veldig vanskeleg å skriva om.

Mai var ein intellektuell høydare for min del. Resten har ikkje vore så mykje å skryta av i så måte. Skuldar dette på meir enn nok tankeaktivitet i yrkeslivet. Dette bryr eg meg ikkje så hardt om, men har fleire meh-bøker (til dømes Kristina Ohlsson sine krimbøker) som eg eigentleg ikkje hadde trengt å bruka tida mi på. Eg er (tydelegvis) ikkje på jakt etter den litt ulne litterære kvaliteten i alt eg les, men eg har tru på at ein skal lesa litt variert. Eg strevjar ikkje med å få tida til å gå, og sjølv om eg nokre gonger treng noko som er lett å følgja med på treng ikkje det å vera

Viss ein set årets lesetal opp mot fjorårets ser det slik ut:

graf1

Jamnare lesetempo, men eit meir einsidig utval. Det heile er heilt tilfeldig, men det kjekke med desse innlegga er at eg får betre oversikt over eigne lesevanar. Eg har fleire klassikarar på vent (Amtmannens døtre, Mennesket og maktene, Mysterier), og fekk mange interessante bøker til bursdagen. Det har berre ikkje blitt heilt slik. Eg les ein del på jobb, men har sjeldan overskot til å lesa heile bøker. Sjølv om det er godt at minst éin i klasserommet vert inspirert til vidare lesing, er det jo litt synd at det er læraren det er snakk om. Mål: Fleire skodespel framover. Eg held på med Lysistrata og Peer Gynt.

Fleire av ungdomsromanane har vore gode bøker reint underhaldningsmessig (Til dømes Get Even, Get Dirty, og Scarlett Epstein Hates It Here), men det har vore eit manko på bøker som set tankane i gang. Her er det nokre klare unntak: Et dukkehjem, Vildanden, Kjønn og ukjønn). Det einaste eg i grunnen er skuffa over er manglande innlegg her på bloggen. Det å skriva om bøkene har hamna i “skal berre”-bunken, og det er eg ikkje så happy over. Narsisissten i meg har av fleire grunnar hatt stor glede av bloggen, og eg må sei at eg saknar det litt.

Innlegg på vent: Innlegg om Magnus Chase and the Sword of Summer (Rick Riordan), Sammen til det siste (Anna McPartlin), samt samtlege Harry Potter-bøker (les meg gjennom desse i tilfeldig rekkefølgje, er på bok 1 no – som denne gongen vart den siste). Får spe på litt meir etter kvart. Oppsummert: Eit halvår med reint lystbetont lesing, men med nokre nedturar når det kjem til kvalitet.

Uglen

9788241911941Ei jente vert funnen i skogen. Ho ligg utsvolta på ei seng av uglefjører, og alt tyder på ei ofring. Kvifor ligg ho der, naken og åleine? Kvifor har blåmerke på knea og hendene? Kva er det med den blonde parykken? Frode Sander Øien (alias Samuel Bjørk) viser oss korleis åregamal vondskap kan spela seg ut. Holger Munch og Mia Krüger er to forkvakla polititilsette (her er det naturleg å setje kraftige spørsmålsteikn, men meir om det seinare) som på kvart sitt vis freistar å nærma seg kvarandre og løysninga på eit nytt, makabert funn. Dette er bok nummer to i serien om Munch og Krüger, men bøkene kan lesast uavhengig av kvarandre.

Uglen er grotesk. Der ligg styrken. Forfattaren har skrive fram eit sjukt univers som òg er truverdig, og det gjer det heile meir ubehageleg – noko som igjen gjer det til god krim. Det er ei av dei bøkene der ein sit med ei kjensle av av at det er for sjukt til at det er mogleg å lesa, men så kan ein berre ikkje la vera. Munch og Krüger er interessante, men eindimensjonale. Dei er feilbarlege, men dei vert kun dette, på ein måte som gjer det naturleg å grunna litt over stillingsvernet til offentleg tilsette (helsing offentleg tilsett). Holger Munch sine private problem førar til ei horribel dømekraft, og Krüger går frå å vera ein slags Lisbeth Salander til å rakna heilt. Dei prøver så godt dei kan å stable kvarandre på beina, og på eit vis går det framover. Tematikken i boka er så sjuk og mørk at det er umogleg å ikkje verta trekt inn i handlinga.

Eg sit igjen med mykje av den same kjensla som eg hadde då eg las Det henger en engel alene i skogen: Boka er grotesk, spanande, og vel verdt tida – men det treng ikkje å seie at boka er så veldig god. Språkleg sett er ho noko gjentakande, og eg trur mykje av dette kunne ha vorte spara viss forlaget hadde lese over manuset ein gong eller to til – å referere til Holger Munch som “den tykkfalne etterforskeren” er effektivt og greitt, men vert litt gørr når det kjem for andre gong på to-tre sider. Ein går òg fort lei av måten personane kvernar over liva sine på, og forsøka på å gje karakterane “særpreg” er og så-som-så: Mia jobbar til dømes best på Lorrys. Der drikk ho øl (men ALDRI utan ein jägermeister) og tenkeskriv seg fram til offeret sine inste tankar. Og dette gjer ho ofte. Veldig ofte. Handlingsrommet hennar er femkanta: Justisen – Lorrys – Leiligheita i Theresesgate – Politihuset – Hurum. Ein treng ikkje eit veldig høgt lesetempo før enkelte ting vert gamle. Det er vanskeleg å føla med Mia Kruger denne gongen, ho virkar “too far gone”. Holger Munch er meir menneskeleg, men det er likevel måte på kor mykje privat grums ein kan trekkja inn i etterforskinga. Dette er ikkje karakterar ein eigentleg får så mykje empati med.

I den førre boka var det særskilt ein ting eg irriterte meg over: Øien skriv med eit rikt auge for detaljar. Dette er bra. Problemet er at eg sit igjen med ei kjensle av at forfattaren har lagt ut ein del brødsmular for å sikra lesaren (og seg sjølv) om at det kjem ein oppfølgjar. Slik er det her og. Ein del “spor” vert kasta ut litt i hytt og vêr, og du har ei kjensle av at forfattaren legg ut godbitar til seinare bruk. Når det er sagt: Det vonar eg verkeleg at han gjer, for boka er grusomt spanande!

Anita og Geir har allereie skrive om Uglen.

The Selection & The Elite

Stormannsgal(en)skap (eller megalomani) er ein tidlegare psykiatrisk diagnose.

I overført tyding er det eit omgrep med nedsetjande bruksvalør som mellom anna blir bruka om prosjekt som er overdimensjonerte i høve til behov og rimeleg ressursbruk. Prosjekt som gjerne blir rekna som døme på stormannsgalskap inkluderer den litt større utgåva av PeterskyrkjaElfenbeinskysten, Kheops pyramidar og byen Brasilia.

Frå Wikipedia.

Eit anna døme på eit slikt prosjekt er soverommet mitt. Ikkje berre ein kvit kjip boks utan oppbevaring, men ein kvit kjip boks utan oppbevaring men med eit utal gipspluggar og hol i veggen. Ein generell tendens i livet mitt er at ambisjonsnivået er høgare enn evnene, og eg tenkte “Pyttsann! Det er jo berre litt måling!”. Feil. “Berre litt maling” vart til tre dagar med heilsparkling, komplett kaos heime, og eg har framleis ikkje fått måla. Har vore farleg nær å dra til fleire butikkmedarbeidarar på Jernia (ein av dei ved to ulike høve), og hadde trong i det heile tatt litt zen i livet (i mangel av feng shui). Colaboksar i rikeleg volum og lett lydbok var høgst nødvendig. Eg gjekk for dei to fyrste bøkene i The Selection. Bok 1 (The Selection) varer i 8 timar og 7 minutt, og bok 2 (The Elite) varer i 7 timar og 42 minutt. Viss du lurte – dette er nøyaktig den tida det tek å heilsparkle og pusse ned eit lite soverom to gongar (ikkje inkludert ventetid). Ein skal visst heilsparkle i tre lag, men etter eit siste raserianfall vart det litt flekksparkling, og så sa eg meg nøgd med det. På ein måte. Eg trur ikkje eg vil snakka meir om det.

Krav til lydbok: Må vera lett å høyre på. Må vera lett å følgje med på. Lyttaren må kunne mista fokus/konsentrasjon/sjølvkontroll i eit par minutt. Har høyrt om The Selection-serien, men eigentleg ikkje vore noko særleg interessert i det før no. Eg såg for meg ei slags kryssing av Ungkaren og The Hunger Games – sign me up!

61gtEVRmRkL._SL300_Det er heller ikkje så langt unna sanninga. America veks opp i Illéa, ein ny sameining av statar som vart danna etter den fjerde verdskrigen. Illéa er eit kongerike, og når prinsen vert gifteklar skal han få seg ei kvinne frå folket. Alle kvinner i høveleg alder vert påmelde,  og ei stor gruppe kvinner skal konkurrere for å få prinsen. Nett kva denne konkurransen går ut på er noko uklar, då det heile ser ut til å vera ein slags prinsesseskule. Det er likevel blodig alvor. Illéa er basert på eit kastesystem. Alle moglegheitane dine er tinga av kva kaste du vert fødd inn i, eller vert gift inn i – og kva er vel betre enn å gifta seg med ein prins?

Overraskande nok er ikkje folket særleg nøgd med kastesystemet, og sjølv om kongen vert framstilt som rettsam (alt etter korleis ein ser på det), er tanken på at nokon vert fødde inn i absolutt rikdom, medan andre er kastelause, noko kontroversiell. Opphaldet på slottet er prega av åtak frå rebellane. Det ser ikkje ut til at America er klar over kva rebellane eigentleg sloss for, og det er ikkje eg heller – men det kan godt henda at eg var oppteken med å utvida ordforrådet mitt på akkurat då opplesaren forklarte akkurat det. I tillegg kjem det fram interessant informasjon om danninga av Illéa, og særskilt den fyrste kongen. Denne delen av historien er ganske spanande, og det er fint å følgja med tankane til America.

61tEjX0WktL._SL300_America er akkurat slik kvinnelege karakterar i slike bøker pleier å vera: Ein outsider, ein som plutseleg får til oppgåvene, ein uslipen diamant. Forutsigbar, men likandes. Ho er ikkje særskilt interessert i konkurransen, men ho gjer det som vert venta. Og – kven skulle trudd – America sitt temperement, rettferdssans og humor er jaggu det som skal til! Prins Maxon liker America, men America held tilbake – kva med kjærleiken heime? Eg er ikkje så glad i trekantdrama, men å skriva ein slik serie utan eit trekantdrama ville ha vore eit grovt sjangerovertramp. Dette er altså ikkje ein serie med dei store overraskingane. Eg gler meg likevel til å finna ut meir om desse rebellane, og ikkje minst om kva kongeriket eigentleg er tufta på. Det er altså interessant nok til at bok 3 (The One) får vera med på det store måleeventyret (fulgt av det store IKEA-garderobe-monteringseventyret og ryddeeventyret). Slik får ein altså avspaseringsdagane til å gå.

Kjønn og ukjønn. Ordhistoriske essay.

9788252188196Når eg skal undervisa i nynorsk grammatikk, gler eg meg alltid (vel…) til å lansera den lettaste regelen: hankjønn får -ar som ending i fleirtal, medan hokjønn får -er og inkjekjønn som regel ikkje har ending i det heile (gutar, jenter, hus). Superenkelt. Heilt til ein skal byrje å filosofera over kva slags kjønn eit ord har. I utgongspunktet har me som morsmålbrukarar ei innebygd kjensle av dette, men denne kjensla er forpurra av uskikkelege dialektar. Eg har ei overvekt av hokjønnsord i dialekta mi, medan bergensk knapt nok har hokjønnsord i det heile. Så medan nokre ord har hankjønn på bokmål, har dei hokjønn på nynorsk (og andre vegen). Så skjer det. Du ser ei hand koma opp, og du veit kva som kjem: «Korleis veit ein om ordet er han- eller hokjønn?», då er det berre å kapitulera og glefse litt sånn avvisande og læraraktig tilbake: «Det berre er sånn. Sjekk ordboka». For kven i all verda veit egentleg kvifor det er slik? Dette er jo bestemt, berre at «me» (som i alle som nokon gong har brukt eit språk) ikkje er samde med kvarandre. Og det er ikkje berre grammatisk kjønn som «berre er sånn». Me godtek i det heile tatt svært mykje. Då er det greitt at nokon røskar litt i rekkene.

Vis meg den personen som ikkje tykkjer at språk på eit eller anna vis er interessant. Ein treng ikkje å ha vore særskilt interessert i norsk for å vera interessert i dialektar og ord. Og då meiner eg ikkje «omfang av dette målmerket i dette området», men i vanleg nysgjerrigheit over kva ord faktisk tyder:

«Fjórðungi bregðr til fóstrs», heiter det i Njålssoga: Med ein fjerdepart likar ein fosterfar sin. Utsegna er noko så sjeldsynt som ein teori om arv og miljø i poetisk form, nedervd kunnskap samla i ei fast og framlydsrimande vending. Vel finst det gamle ordtak som målber det motsette synet, at oppsedinga tel mest (jf. Aasens Norske Ordsprog: «Ætti gjerer myket; Uppeldet gjerer meir»), men den norrøne varianten snik til seg tyngd når han står i ei islendingesoge, ein sjanger som er vida kjend for dei mange slektsutgreiingane sine, og som mellom linene kviskrar lurt: Om du vil vita kven du har med å gjera, kjem du ikkje unna ætta.

Dersom me lèt det same gjelda for orda våre, vert påstanden at du ikkje kjenner ordet før du kjenner etymologien. Det kan synast urimeleg, særleg om me meiner at orda hovudsakleg får tydinga gjennom bruk. Til dømes er det fullt mogleg å bruka det engelske ordet kid (‘barn’) utan å vita at det i eldre tid tydde ‘geitunge’, at ordet kom inn i engelsk frå norrønt, og at det i grunnen er det same ordet som vårt kje. Likevel kjem me ikkje frå at ord er noko me arvar, og at bruken i eldre tid i ein viss mon er styrande for seinare bruk. Og er det ikkje det som gjer at etymologi grip oss så lett, denne påminninga om at orda «våre», som me brukar i dag og synest me kjenner så godt, har vore i verda lenger enn me?

Det er artig å snakka om opphava til ord – dialektord, stadnamn, personnamn. Det å snakka om ord er daglegdags. Etymologi er artig. Personleg har eg likevel ein tendens til å sjå på etymologi som ei slags «fun fact-lære», utan at det eigentleg gjer det mindre interessant. Eg er likevel ikkje heilt der at eg strekk meg etter ordboka for å gå på skattejakt, sjølv om eg rår elevane mine til å gjera det. Heldigvis for meg er det nokon andre som gjer det. Kristin Fridtun har to etymologiske bøker på samvitet, og eg har lese den nyaste.

Kjønn og ukjønn er ei samling av essay om opphav og bruk av ordet «kjønn». Forfattaren har ei mindre beint-fram-tilnærming til temaet enn kva eg har, og ho vaks opp med ei kjensle av å vera «umogleg». I Ivar Aasen si Norsk Ordbog fann ho ein uventa meiningsfelle:

2016-05-08 16.20.22-2

… og vidare seier Fridtun:

«Éi tyding har likevel halde seg sterk og stø gjennom desse skifterike hundreåra: Me bruker kjønn i tydinga ‘genus, grammatisk kjønn’ akkurat slik Olav Tordsson Kviteskald gjorde det på 1200-talet. Ordet kjønn har dessutan det same grammatiske kjønnet i dag som den gongen. Ja, det er nesten for godt til å vera sant: Kjønn er inkjekjønn.»

Forfattaren visar oss at dette kompliserte, ordnande ordet har hatt ei langt rausare tyding: ætt, avkom, slag, art. Det er sjølvsagt ikkje grammatikk som er det overordna temaet i boka, men kjønn som i «kvinne» og «mann», og om korleis me brukar det – og korleis det har vore bruka tidlegare. Mellom linjene kan ein jo tru at det å signalisera at eit ord har utvikla seg frå ei tyding til ei anna òg inneber at det har potensiale til å få ei anna tyding.

Samlinga er ikkje eit debattinnlegg, men ein serie krumspring som set ljos på historiske variasjonar. Me har godteke ein særskilt bruk av eit ord, og trur automatisk at dette har vore den gjeldande bruken. Dei snakka om kjønn i vikingtida og, men då ikkje med vår binære tolking. Medan me i juleevangeliet kan lesa om «Davids hus og ætt» las dei om Kyni Daviðs – Davids kjønn. Forfattaren tek utgongspunkt i seg sjølv, og essaya er personlege i varierande grad. Noko anna hadde kanskje vore unaturleg. I det første og siste essayet skriv ho om sine eigne erfaringar kring temaet, og slik kombinerer ho det personlege med det faglege slik at boka korkje vert over-personleg eller over-akademisk. Fridtun formidlar godt, men essaysamlinga krev eit visst sinnelag. Det har difor teke meg litt for lang tid å lesa ei ganske kort bok (… eit halvt år), og eg trur eg hadde fått meir utbytte av boka viss eg hadde lese ho meir konsentrert. Det er i alle fall interessant at nokon seier at det faktisk ikkje berre er sånn, det er enno meir interessant at eit av prova for dette ligg nett i ordbøkene.