Spør vinden

I bokhyllelesinga skulle me starte med å lesa ei bok med eit blått omslag, og eg har faktisk ikkje uleste bøker i hylla med blå omslag… Raudt, derimot. Og kvitt. Og gult. Men ikkje blått. Men eg juksar litt, for eg har nyleg fått ei lyrikksamling med ein heil del blått på seg. Eg er glad i Hauge, men har ikkje lese han systematisk. Det er umogleg å gå på norsk skule utan å lese om sagar, tunkattar, og vågar me ikkje veit um. Og det er vel og bra, i likskap med kanskje 80% av alle nordmenn har eg “Den draumen” som eit av mine yndlingsdikt (kun slått av Kaddish). Men med Hauge sin enorme produksjon er det litt synd at det kun er desse dikta som har vorte ein del av kulturfellesskapen vår. Spør vinden vart gitt ut i 1971. Då var Hauge 63 år gamal. Det var veldig, veldig vanskeleg å velja ut eit par dikt blant dei 75 i samlinga. Eg har forsøkt så godt eg kan, men sjølvbegrensningas kunst er ikkje blant mine (mange) talent.

Bevis på blå bok:

img_2103

Før me byrjar: Høyr på radiodokumentaren Lyrikk og lobotomi. Dokumentaren handlar litt om psykiateren Konrad Lunde, litt om ein av pasientane hans – Olav H. Hauge – og ein heil del om korleis opphalda på sjukehuset påvirka Hauge og diktinga hans. Eg har lenge gått og sikla på Hauge sine dagbøker på grunn av dei utdraga eg har lese der han skildrar einsemda i å vera psykisk sjuk. Og, for å vera ærleg, litt om kjærleiksforteljinga hans, for den er noko for seg sjølv.

img_2071

Eplegartnaren frå Hordaland ser på seg sjølv som handtverkar, ikkje kunstnar. Eg veit no ikkje om det å vera handtverkar er dårlegare enn å vera kunstnar, men han nølar med å setja seg sjølv høgt. I samlinga skriv han fleire gonger om eiga dikting som noko ein “gamal diktar” kan underhalde og more seg sjølv med. Viss desse “husa” berre hadde vore for han personleg hadde det vore ein sak, men Hauge skapar eit tidlaust rom som alle kan “krjupa inn” i og “kveikja ljos”. Det betyr ikkje at det alltid er triveleg:

… Men det er noko allment over det det, til og med når han går langt utføre mine referanserammer (det er kanskje berre eg som ikkje har spesiell innsikt i kinesisk dikting frå 300-talet). Eg likar han eigentleg best når han skriv om konformitet (over og under):

img_2069

Hauge jobba hardt med å vera det han kalla normal. Å skriva normalt, å tenkje normalt, å arbeide med fornufta. Han tillet seg sjølv små sidesprang her og der, men han skriv kontrollert, og svært ofte handlar det om det å passe inn i noko. Eplegartnaren vart tidleg ramma av “sorgesjuke”, og han strevde lenge med å handtera dette. Det er freistande å lesa ein heil del biografi inn i dette, spesielt etter å ha høyrt radiodokumentaren, men det er slett ikkje naudsynt, for “galne” eller ikkje – han allmenngjer dei vanskelege kjenslene som ligg i dei fleste av oss (… gjer dei ikkje?). Det er ikkje eigentleg pessimistisk, men utforskande dikting, og som konsekvens utforskande lesing. Kvar gong eg har bestemt meg for å leggja ut eit dikt har eg tenkt at “dette er favoritten min”, men eg trur faktisk kanskje at det er dette:

img_2105

Diktlesing kan vera ei vanskeleg øving, og det å seie noko om heile samlingar tykkjer eg er enno vanskelegare. Eg sit att med mange ulike inntrykk, og må fordøye (eg har faktisk “fordøya” i ei veke no medan eg har tenkt på kva i all verda eg kan sei!). Men når ein ikkje har noko klokt å tilføre dei vakre (brutale) dikta kan det vera like greitt å ti stilt. Så no skal eg gjera det.

Hauge les “Lodd” her:

Viss du er i beit for ei bok med blått omslag kan du lesa dei andre bokhyllelesarane sine val her. 

 

Bokhyllelesing 2015

bokhylle

Eg har eit hoardergen som eg ikkje vert heilt komfortabel med, og kombinert med kjøpetrong og leselyst kunne det heile ha vorte fatalt. Bokhyllelesinga er ei utfodring der ein gjennom eit år skal lesa ni bøker frå eiga bokhylle, ut frå gitte tema. Det er Hedda og Bjørg som organiserer utfordringa. “Biblioteket” (vindaugskarmen) er av audmjuk storleik , men det er framleis lett å gå seg både vill og blind. Utfordringa er ein fin motivasjon til å gå ut av gamle spor, og kvitte seg med litt dårleg samvit. Eg fann ut av dette heilt tilfeldig, og akkurat i tide til fyrste runde:

Uke 2: Les ei bok med grønt omslag
Eg hadde eit blidt gjensyn med ei bok som gjorde inntrykk på meg som barn. God natt, Mister Tom var like sterk no. Eg veit at ikkje alle er like forelska i forteljinga om vesle Will, men det er ei vakker og mørk forteljing om ein tapt barndom.

Uke 8: Les et skuespill fra antikken
Eg las Medea. Ein bikarakter i den eine boka eg skreiv om i masteroppgåva er basert på Medea, og eg hadde vage planar om å imponera rettleiaren med å lese verket heilt på eige initiativ. Heilt slik vart det ikkje, så utfordringa kom til rett tid. Veldig kjekt å kunne slenge ut litt sånn tilfeldig i ein bisetning. Det er alltid utfordrande å lesa utanfor kjende sjangrar, men skodespel er spanande og tilfredsstillande å lesa. Denne klassikaren er i eit kryssfelt av referfansar som eg hadde frå før av, forteljinga er (sjølvsagt) dramatisk, og eg koste meg veldig.

Uke 14: Les ei europeisk novelle eller diktsamling fra 1900-tallet
Denne boka har stått hjå meg lenge, blitt tatt fram, opna, satt tilbake. Tor Obrestad er ein jærsk forfattar, og har difor “alltid” vore eit kjent namn for meg. Det er vanskeleg å koma frå Jæren og ikkje snuble over Obrestad (dikta, ikkje mannen). Men eg hadde ikkje lese ei samling i sin heilskap før no i runde 3. Eg kjøpte  Vårt daglige brød på eit antikvariat her i Trondheim, og samlinga fekk vera med på heile 5 flyttelass før ho vart lesen frå perm til perm. Lesaropplevinga var god, utanom litt akutt heimlengt.

Så langt, så bra. Men så vart det travelt. Uke 20 (les ei bok som opprinnelig er skrevet på russisk) hadde kick off akkurat då eg fullførte masteren, fulgt av litt soving, litt feiring, og vidare studiearbeid, og eg gløymte difor heile stasen. Eg trur uansett ikkje at eg hadde orka noko tungt på det tidspunktet.

Uke 26: Les en bok om barndom
Her gjekk eg og for ei gjenlesing. Eg har lese Drep ikke en sangfugl tidlegare, men då var eg ganske lita (ca. ungdomsskule og glitteraugenskugge). Det var ei bok eg eigentleg aldri gløymde, men attsynet slo meg rett i bakken. Eg vart i tillegg veldig gira på den store bokutgivinga den seinsommaren: Go Set a Watchman. Ei runde med ringverknadar der, altså.

Uke 32: Les ei bok fra 1990-tallet
Her vart eg overraska. Eg hadde endeleg fått flytta (fyrste gong), og gjekk gjennom bokhyller og esker fleire gonger for å få stadfesta at eg faktisk ikkje hadde bøker frå 1990-talet (sett vekk frå ei Jo Nesbø-bok som eg rett og slett ikkje gadd å lesa – eg les gjerne krim fleire gonger, men då bør det ha gått litt tid sidan førre lesing). Kor var eg på 90-talet, eigentleg? Eg las mykje, men ikkje så mykje som fekk vera med vidare. Med eit (eller sju)stort unntak: Eg les framleis Harry Potter fleire gonger i året (også dette!), men gjekk for eit litt annleis oppsummeringsinnlegg om Harry Potter-serien.

Veke 38 og 44 var prega av ny jobb (hurra!) og ei ny flytting (hurra!), så eg rakk korkje å lesa ei bok av ein forfattar som skriv på fransk eller ei bok frå 1800-talet. 

Uke 50: les ei bok av en forfatter som har mottatt Nobelprisen i litteratur
Eg les sjeldan lyrikk, og kvar gong eg slumpar til å gjera det vert eg irritert på meg sjølv. The Waste Land and Other Poems er ei kompleks samtidsskildring, krydra med referansar som utfordrar lesaren. Ofte var det spanande, men eg måtte revurdere allmenndanninga mi fleire gonger. Det var likevel ei spanande oppleving.  Eg har lese enkeltdikt av Eliot tidlegare, men nett som med Vårt daglige brød var det fyrste gong eg las ei heil samling.

Evaluering
Eg er ikkje heilt nøgd med 6/9. Det er ikkje utfordringa si skuld, men eit resultat av eit år med store (artige) endringar. Så det vart ikkje full pott. Med ein gong eg meldar meg på noko får eg frykteleg dårleg samvit om eg ikkje går all in, og eg tykkjer ikkje at deltakinga mi var heilt tilfredsstillande. Uansett var deltakinga kun ein fordel. Eg fekk eit ekstra spark til å lesa alle dei bøkene som eg har som eg veit er gode, men som har krevd eit ekstra spark. Spesielt godt likte eg utfordringane som var veldig opne, men med veldig konkrete krav (til dømes grønt omslag). Ekstra kjekt har det vore dei gongene me har slumpa til å lesa dei same bøkene. Eg skal difor prøve meg på same utfordring i 2016. Skal du?

Bok 39: The Waste Lands and Other Poems

Siste runde i bokhylleutfordringa: Eg har rimeleg dårleg samvite for å ha juksa i runde 6 og skulka 7 og 8, men snik meg likevel med i æresrunden: eit verk av ein nobelprisvinnar. Marquez står framleis og samlar støv i vindaugskarmen, for eg hadde lyst til å lesa noko heilt anna akkurat no. Når det gjeld lesing tykkjer eg at det er greitt å omfamne min låge impulskontroll og manglande evne til konsekvenstenking. Sorry, Gabriel, no vart det lyrikk, og det vart TS Eliot.

TS Eliot var ein sjukeleg, nevrotisk britisk-amerikanar som tydelegvis berre var tidvis lukkeleg. Alt låg til rette for ei karriere som modernist. Han fekk Nobelprisen i litteratur i 1948 for sitt “outstanding, pioneer contribution to present-day poetry”. Ikkje små ord, men dette var heller ikkje ei lita merksemd.

Sjølv om eg har lyst til å protestera mot førestillinga om at lyrikk er ein vanskeleg sjangar vil eg på grunn av dette seie at han kan vera ein vanskeleg forfattar. Men det er eit men! Språket hans tilgjengeleggjer kjenslene, på trass av referansar som nokon gonger går inn i det ukjende. Han vert skulda for å vera pompøs og utilgjengeleg, men det kan vel sjåast på som ein yrkesrisiko. For min del går fint, for eg meistrar den tvilsame evna å glatte lett over det eg ikkje kan. Dei mest spanande stadane for meg er eigentleg dei gongene allusjonane gir gjengklang til noko eg veit at eg har visst, men gløymt. Og det oppsummerar vel eigentleg kjenslene mine når det gjeld lyrikklesing.

Eliot var svært kunnskapsrik, og dikta i samlinga er full av referansar til historiske, filosofiske og mytologiske storleikar. Dette sett krav til lesaren; krav eg sjølv ikkje alltid klarar å følgje opp. Eg trur og voner at manglande inngåande kjennskap i alt dette ikkje er eit teikn på skortande allmenndanning, men som lesestoff utgjer dette ei (god!) utfordring. Forma er lett å kjenne att. Som tidleg modernist meistrar TS Eliot ei kjend lyrisk form, som han bryt opp når temaa går over i det mest hektiske og feberaktige. Bileta er både vakre og groteske. Ei spanande oppleving!

Samlinga består av The Love Song of J. Alfred Prufrock, Preludes, Gerontion, Sweeney Among the Nightingales, The Waste Land, Ash-Wednesday, Journey of the Magi, Marina, Landscapes, og Two Chrosues from “The Rock”. Dikta varierar i lengd og kompleksitet.

Who is the third who walks always beside you?
When I count, there are only you and I together
But when I look ahead up the white road
There is always another one walking beside you
Gliding wrapt in a brown mantle, hooded
I do not know whether a man or a woman
—But who is that on the other side of you?

What the Thunder Said

Og her kan du høyre forfattaren sjølv lesa fyrste dikt i samlinga – The Love Song of J. Alfred Prufrock:

Denne samlinga er ein del av bokhyllelesingsutfordringa. Denne vert administrert av Hedda på Boktanker. Kikk innom bloggen hennar for å ta ein titt på kva dei andre les!

Bokhyllelesing: eit tapt tiår

No kom tida igjen. Bokhyllelesing. Ei fantastisk utfordring, mykje på grunn av dei varierte utfordringane. Nokre har skapt litt hovudbry (skodespel frå Antikken), medan andre har sett veldig lette ut. Temaet for denne runden var ei bok frå 1990-talet. Piece of cake. Berre at…

Eg ikkje bøker frå nittitalet i bokhylla. Store mengder frå 2000-talet, men kva gjorde eg på nittitalet? Eg var sannsynlegvis oppteken med TL-bøker og eksperimentering med glittersminke. Eg las mykje, veit eg, men dei bøkene har i alle fall ikkje blitt med i den vaksne bokhylla. Utanom desse:

IMG_20150813_221720The Philosopher’s Stone (1997), The Chamber of Secrets (1998) og The Prizoner of Azkaban (1999) viser at nittitalet ikkje berre var ei opplading til mine personlege glansdagar, men og ei tid der eg vart introdusert for – om ikkje min første, så i alle fall den største – litterære kjærleik. Eg har ikkje tal på kor mange gonger eg har lese dei, men permane syner at det har vore ein heil del slitasje – og at restaureringsevnane mine vart betre med tida (The Goblet of Fire vart fiksa med markeringsteip, The Half Blood Prince heng ikkje saman i ryggen, og The Half Blood Prince og The Deathly Hallows er fiksa med kontaktpapir). Lagt saman med gjennomhøyringar av lydbøkene (både Jim Dale og Stephen Fry – føretrekk den siste) kan eg trygt sei at eg har lese kvar bok rundt 20 gonger kvar. Det er ein heil del. Dei har fulgt meg lenge, gjennom mange stemningar, gjeremål og livssituasjonar, og det å skrive meldingar om bøkene som ein del av utfordringa ville ha vore juks. Eg vil likevel sei litt. Me følgjer Harry frå han vert 11 til han vert 17, frå han er born til han vert vaksen. Det er interessant å sjå at denne prosessen ikkje er saumlaus.

I ein lang periode likte eg dei siste fire bøkene mykje betre enn dei tre første. Sikkert mykje fordi Harry er vaksnare, og det er lettare å identifisera seg med ein ungdom enn eit born. Desse romanane ber og mykje mindre preg av å vera barnebøker enn dei tre eg skal sei litt om no. Eg har fått meir og meir sansen for dei første etter kvart. Det er framleis ein del putemoment i dei – eg kan godt spole forbi Dobby sin visitt, utan å føle at eg har gått glipp av så mykje. Men eg trur at noko av det eg likar godt med dei er Harry sin utvikling: verda hans går frå å vera enkel (vanskeleg, javisst, men framleis enkel) til mangefasettert.

Harry Potter and the Philosopher’s Stone er etter mi meining den boka der Harry er den klåraste helten. Han har framleis ikkje gjort nokon skikkelege bragder, utanom det å overleva noko han ikkje visste hadde hendt. Han er sympatisk, vert driven av ein klar moral lesaren aldri tvilar på. Han har ikkje rukke å bli VERSAL-HARRY, han som har traumatiske opplevingar, interne dilemma. Denne Harry lev i ei undring over ei ny verd. Akkurat når han har det som verst, undertrykka og mishandla av tanta og onkelen sin, vert han teken vekk. Han er eigentleg ein trollmann. Verda han går inn i er magisk, og ikkje berre bokstaveleg – det mest magiske av alt er at han har funne ein plass han høyrer til. Han får noko som liknar på ein familie, han får vener, og magien gir røynda eit vakkert og fargerikt slør. Sjølv ikkje livsfara han befinn seg i kan skaka på det vidunderlege livet Harry har fått. Og løysinga på fara kan og berre liggje her: det er Harry sin godskap og usjølviskheit som gjer han i stand til å hindre Voldemort i å ta form. Harry er 11, og handlar som eit barn, men han handlar alltid rett.

I Harry Potter and the Chamber of Secrets forsvinn mykje av barnet, og me møter ein ungdom. Han er kjekkare, har meir sjølvtillit, og avstanden til autoritetar gjer seg gjeldande. Han bryt reglar, og til skilnad frå den første boka kan ikkje handlingane alltid forsvarast ut frå ein moralsk ståstad. Den indre verda til Harry Potter vert meir kaotisk, og det er meir enn hans eige liv som står på spel. Medan Stone bar preg av å vera ein mann-mot-mann-kamp, er det nå heile Hogwarts som må beskyttast frå ein ukjend trussel – men Harry vert sjølv skulda for å stå bak ulykka. Han vert ikkje lenger oppfatta som ein god, snill gut, men ein gut med ukjende anar og skumle evner. Og kan Harry vera så sikker på at alt er som det skal vera, når han faktisk delar sjeldne gåver med Voldemort sjølv? Sorteringshatten meinte jo at Harry hadde gjort det godt i Slytherin? Potter er framleis ganske eindimensjonal, men verda i Chamber er ganske annleis frå Stone. Magien har mista sin magi, og uskulden svinn.

Harry Potter and the Prizoner of Azkaban er Harry på sitt mest personlege. Dette er den einaste boka der Voldemort ikkje er (direkte) involvert. Denne forteljinga handlar nemleg ikkje om den store trollmannskrigen, men om kva som skjedde med Harry sine foreldre. Stakars gut, forresten – kvifor er det aldri nokon som set seg ned med guten for å fortelje han si eiga historie? Han finn ut brotstykke hist og pist, medan han snik seg rundt under The Invisibility Cloak, han må tolke slengkommentarar frå erkefienden, og leggje alt saman sjølv – med varierande hell. Men ein ting veit han: foreldra til Harry døydde fordi dei vart forrådt av sin beste venn. Slik historien spelar seg ut vart det umogleg for meg å sjå forbi parallellane til Harry sin eigen venekrins. Eg skammar meg no over å ha mistenkt Neville Longbottom i årevis – fortel meg at det ikkje berre var eg som såg til den kanten? Azkaban er etter mi meining den boka som skil seg mest frå dei andre bøkene: ho handlar aller mest om Harry sjølv. Voldemort held på med sitt eige, men Harry får vite meir om kvar han eigentleg kjem frå. Han må ta tak i sine eigne kjensler då han forstår kvifor dementorane har så mykje større verknad på han enn dei andre. Til skilnad frå dei andre borna kjenner han nemleg til både ekte sorg og skrekk. Ikkje eingong venene hans kan dele desse kjenslene med han. Harry står brått veldig åleine. Og i denne romanen finn han ut kvifor det er slik: gong på gong må han høyre foreldrene sine døy, medan foreldra sin drapsmann jaktar på han. Og Harry vil at Sirius Black skal finne han.

Azkaban kjenst nokre gonger som eit pausespel, eit intermesso før langt meir traumatiske og dramatiske hendingar. Samstundes er det dette som er Harry si fortid. Han finn ikkje så mange svar, men han finn mange nye spørsmål, og desse kjem til å prega handlingane hans i lang tid framover. Harry får møte sine eigne demonar før dei tek overhand. For det er lite igjen av den vesle helten etter dette. Spesielt frå Order of the Phoenix og utover er Harry sint, usympatisk, overdramatisk. Han har forsåvidt god grunn til alt dette, men for meg vert tenåringsangsten og dei store bokstavane litt for mykje av det gode. Eg klarar ikkje å skilje bøkene frå kvarandre, og kan ikkje velje ut favorittar, men premilleniums-Harry er veldig ulik milleniums-Harry. Han har ikkje opplevd å kjenna skuld for eit anna menneske sin død. Han har ikkje opplevd meiningslause drap, han har ikkje sett folk bli slakta berre fordi dei var i vegen. Han får lov til å ha bitar av barndomen sin, og har framleis ikkje skjønt at alt faktisk er avhengig av han. Han veit ikkje at han skal redde heile verda. Han veit berre at det skjer noko her og no.

På nittitalet hadde Harry framleis ein tillit til den nye verda han så brått vart ein del av. Han hadde ikkje fått grunn til noko anna. Han stolte på venene sine, og blomstra saman med desse. Bøkene er dramatiske, men optimisiske. Og til skilnad frå glittersminken, Baby Spice-halane (veldig vanskelege å få til med kort hår) og den oppblåsbare ryggsekken, var dette det mest permanente eg fekk frå nittitalet: ein stor kjærleik til verda til ein liten, einsam gut.

Bok 24: Drep ikke en sangfugl

Sangfugl
Harper Lee (1960): Drep ikke en sangfugl. 270 s.

Ein treng ikkje reise til småbyen for å finne småbymentalitet, men om ein fyrst skal dit, vert det nok ikkje mindre enn Jean Louise “Småen” Finch sitt Maycomb. Småen og storebroren Jem har nokre handicap: Vetehugen deira har aldri vorte stogga. Dei kallar far sin ved fornamn. Dei er morlause, og faren sin stillferdige oppdragelse – som i stor grad går ut på å velja sine kampar, og få dei til å bruke ord, snarare enn knyttnevar – vert i stor grad sett på som manglande. Både Småen og Jem vel å oversjå at Småen er ei jente, som bør utvikla seg til å verta ei dame. Dei kjempar sine tapre kampar med kvarandre, og møter utsida i samla front. Småen er vel ein klassisk “diamond in the rough” – ho nærmar seg det ho ikkje skjønar med ei forviten interesse som ofte går over til det taktlause “Takt” er noko av det faren, Atticus, strevjar mest med å læra borna sine, for føresetnadane for å ta inn over seg slike omgrep er heller små i Maycomb County. Faren, Atticus, er ein moralsk bauta – både for Småen og for lesaren. Han gjer det som trengst, med varsemd og intelligens. Det er ein by der ting er som dei er, og folk er slik dei er – for slik har det vore i generasjonar. Jem gjer Småen ei lita innføring i samfunnsmønstera i Maycomb:

– Vet du noe, Småen? Jeg har funnet det ut alt sammen, nå. Jeg har tenkt mye på det i det siste og nå har jeg funnet det ut. Det er fire slags mennesker i verden. Det er det vanlige slaget sånn som vi og naboene, det er det slaget som Cunningham’ene hører til, ute i skogene, så er det sånne som Ewell’ene nede ved søppelfyllinga, og så er det negrene.
– Ja, men kineserne da, og Cajun-indianerne borte i Baldwin County?
– Jeg mener i Maycomb County. Saken er den, at folk som oss liker ikke Cunningham’ene, Cunningham’ene liker ikke Ewell’ene, og Ewell’ene hater og forakter de fargete menneskene.

Atticus er den øvste autoriteten i Småen sitt liv, men ho veit at han skjular noko. Ein kveld let han henne overhøyre ein samtale ho ikkje heilt skjønar der og då – han diskuterar ei sak som han har vorte oppnemnd til å føre. Det hadde vore så mykje lettare å la vera, men Atticus seier at om han hadde takka nei, hadde han ikkje kunne sett ungane sine i augo. Ein neger (som det heiter i boka, me er på 30-talet) er tiltalt for å ha valdteke ei kvit jente. Heile byen er samde om kva som er rett – “negaren” må få det som trengst. Sjølv om Atticus slettest ikkje er sikker på om det er Tom Robinson som har gjort det. Og Småen er ikkje så sikker, ho heller. Medan Atticus kjempar kampen sin i rettsalen, må Småen kjempe kampane hans i skulegarden. Det vert berre verre når faren fortel henne at ho ikkje kan bruke nevane sine meir, sjølv ikkje når dei kallar henne fæle ord.

– Småen, sa Atticus, – niggervenn er bare et slikt uttrykk som ikke betyr noen verdens ting – akkurat som snørrunge. Det er vanskelig å forklare – uvitende mennesker, folk som ikke er godt for noe, de bruker det ordet når de mener at noen verdsetter negrene like høyt, eller høyere enn dem selv. Det har lurt seg inn i språket, også hos noen folk som oss, når de skal finne et sjofelt og stygt ord til å sette merkelapp på andre.

– Så du er ikke noen niggervenn i virkeligheten, altså, er du vel?

– Jo, det skal være sikkert og visst. Jeg gjør mitt beste for å være glad i alle mennesker… det er vrient nok mange ganger – men ungen min, det er aldri noen fornærmelse å bli skjelt ut for noe som en eller annen mener er et klengenavn. Det viser bare hvor fattig det mennesket er, det kan ikke gjøre deg noe. 

Romanen skildrar tre år i Småen sitt liv. På desse åra finn ho ut fleire ting: kven som er Skikkelege Folk, og at det mest grusomme eit menneske kan gjera er å sjå vekk. Og det er nettopp dette siste som gjer at romanen er evig aktuell.  Det er ein sterk kontrast mellom den intelligente forståinga ho møter i heimen, og mønstera til dei vaksne i byen. Ho kan ikkje fatte kvifor folk ikkje skjønar kva som er rett og gale, og kvifor det nokre gonger kjennest som at det berre er ho og Atticus som veit dette. I det siste har det vore ekstra mykje snakk om romanen, i forbinding med det komande sleppet av Go Set a Watchman, men romanen har aldri vore ute av vinden. Barndomen hennar vert definert av rasehat og klasseproblematikk. Sjølv om Småen sitt rike berre strekk seg frå den ondskapsfulle fru Dubose sitt hus til eremitten Boo Radley sitt, er barndomsreisa stor. Og til tider svært vond. Småen er ein engasjerande og morosam forteljar, men den truverdige seks– til tiåringen kan ikkje skjule det store ubehaget i forteljinga. Drep ikke en sangfugl handlar om menneskeverd, klasse, og oppvekst. Det er ikkje alt Scout lukkast i å læra dei vaksne i Maycomb, men det er mykje ho kan læra meg og deg. Tematikken er ei påminning om skilnaden mellom Skikkelege Folk og dei som ikkje er like skikkelege. Er me på vårt farlegaste når me saman, eller for oss sjølv? Kven kan gripe inn i det som er urett? Kven bør gripe inn?  Hadde romanen hatt ein klar moral, hadde den og hatt eit klart svar, men dei mange spørsmåla er for store til å la seg svara på innafor så små ramer. Og om forfattaren hadde forsøkt, trur eg romanen hadde vore langt fattigare.

Det er så mykje eg har lyst til å seie om dei ulike episodane i romanen, men det er kanskje litt dårleg gjort. Eg kunne likevel gjerne tenkt meg å høyre kva de sjølv tykkjer – eg veit at det er mange av dykk som har, eller har planar om å lese romanen.

Denne romanen er ein del av bokhyllelesing. Utfordringa vert administrert av Hedda på Boktanker. Denne runden har barndom som tema. Ta ein kikk innom for å sjå kva dei andre damene les!

Bok 19: Vårt daglige brød

Det har vorte nokre år i Trondheim no, og sjølv om eg vonar på fleire, er eg jærbu i hjartet. Det er ein spesiell stad: langsam, men innovativ; treig, men trygg; villt og vakkert. For å sitere (far som siterer) Kielland: “Enhver klodrian kan beundre Hardanger, men kom til Jæderen, her har vi natur for viderekomne.” Det har ikkje blitt skrive så mykje om Jæren, men dei linjene som finst er nok til å få eit hjarte til å banke ekstra hardt. Det var difor ein stor tabbe å finne fram jærdiktaren Tor Obrestad til denne runden av Bokhyllelesing. I år vart det trondheimspåske, og det er i og for seg ikkje noko nytt, har ikkje vore kjipt, og eg har sjeldan direkte heimlengt. Det er likevel vanskeleg å unngå når det fyrste diktet er dette:

IMG_20150406_210048

Dette kan tolkast som eit vakkert naturbilete, men kan og sjåast på som eit uttrykk for langt meir. Eg skal ikkje begi meg ut på ei tolking, men det er interessant at diktet inneheld fleire tunge element. Det jærske landskapet er ganske pussig. Det har horisontar på alle kantar, ein ikkje veit kor havet endar og himmelen byrjar, og somme stunder er det vanskeleg å forstå kor ein sjølv er når ein ser mot havet– og det gjer ein stort sett uansett kor ein snur seg. Landskapet er opent og vilt, men han gir det ein tyngde som etter mi meining seier noko om det eg (beskjedent nok) ser på som den jærske folkesjela: det er slit. Det er folk “som grev seg gjennom live med gruvling og slit, putlar med jordi og granskar Skrifti, piner korn av aur’en og von av sine draumar, trur på skilingen og trøyster seg til Gud” (Garborg, yo.). Det er lange slektar og tradisjonar, og eit medvite om denne arven som ikkje forsvinn. Han plasserar eg-et mellom himmel og hav, og mannen mellom fjell og hav. Det kan fort bli dystert, men den luftige disposisjonen og manglande teiknsetjing på slutten visar likevel ei optimisme og ei letting. Litt som når skodda endeleg brist, og ein endeleg kan sjå horisonten igjen.

Samlinga har to delar. Den fyrste delen er prega av naturmotiv (som ikkje krev lokalkunnskap) og slektskap. Det er eit medvite om at alt heng saman med alt, og den kunnskapen førar til både ei optimisme og eit visst vemod:

Det nokre ikkje skjønar og kallar “seigt”
er tolmod og omtanke
og ligg i dei mosegrodde kultne steinane
Med dei blåvisne fyldige fingrane
har neven hans blitt ein slik stein

Farfar er ikkje død
men han minkar årlig
krympest til sist
Ein dag i halvmørkret vil han gå bortover jordene og bli borte

Skildringane er stillfarne, men har stor symbolsk tyngde. Men det som i del I er melankolsk, vert dystert og febrilt i del II. I del II flyttar han seg gradvis frå Jæren til Oslo. Del II er langt meir politisk (på ekte 60-talsvis). Obrestad var ein sentral figur i Profil-gjengen, og det er lett å sjå ein link her. Dette gjeld både stilistisk, gjennom den modernistiske eksperimenteringa, og den politiske retninga. Del II handlar om andre typar relasjonar, om Vietnam, demonstrasjonar, og eit heilt anna tilvære. Samlinga slår meg som svært todelt. Medan den fyrste delen er prega av ei slags stille uro som ligg over heimstaden hans, vert den andre delen vert klaustrofobisk, kaotisk (og her siktar eg ikkje til komposisjonen, som er stram).

Opnings- og avsluttingsdikta illustrerar dette. Han byrjar med opne, luftige linjer om opne landskap, og avsluttar med eit tettpakka dikt om Oslo:

Barnetoget har passert Universitetet. Våren
har sprunge ut med seljene og havsvinden
har sprunge ut i lyse kjolar og mennene
med ølglass på fortausrestauranten
har sprunge ut. Den svarte Kongen på balkongen har sprunge ut i den blå dagen og vinkar til barna
Dei svingar flagga og skal ofrast til fridommen
Opp mot veggene står mødrene med kåper i armane
og har aldri visst kva fridom er
Når eg lukkar augene ser eg bare død
Vi ferdast i knokkelbyen. Skjeletta dei grå
betongblokkene med knuste vindauger
teiknar seg skarpt i den klare lufta og yling
av små vindar i sjaktene høyrer vi svært tydeleg
i denne frostdagen. Det er eit arktisk landskap
der alle lysa er sløkte
og nå er det lenge sidan
dei leika seg her

(utdrag frå “Vi har lenge kjørt blindt i denne frosten men nå er det ikkje så langt att (Eit dikt om kvalane som ikkje lenger er)”)

Reint visuelt byrjer samlinga luftig og opent, det fråverande punktumet i første dikt visar dei andre dikta velkomne. Slutten står som ein kontrast til dette: linjene er tette, det er mykje handling og mange ord, og det kjennst som ei avslutting. Likevel kjenst Det daglige brød som ein sirkel som ikkje er heilt slutta, og det trur eg er på grunn av den noko hoppande tematikken.

I tillegg krev samlinga litt av lesaren, om ho vil ha meir enn berre vakre bilete. Desse er det nok av, men kva skjer når han plutseleg siterar Norske Hexeformularer og Magiske Opskrifter (“At komme et Æg til at løbe op efter en Stang”)? Kva betyr dette? Betyr det noko? Gjer det noko? Kva veit eg? Sjølv vart eg mest oppteken av det jærske (heimlengselen kom med eit smell), og likte desse dikta desidert best. Somme av dei meir politiske dikta kan virke litt daterte, spesielt i det stappmette 2014. Men Obrestad er svært interessant, og om ein ynskjer å bli kjent med forfattarskapen hans finst det 46 utgivingar av ulike slag, så her er det berre å slå seg laus.

vårt daglige brød2403

Eg klarar ikkje å gi ei heilskapleg vurdering av samlinga, eg vart for nostalgisk til å kunne sjå heilt klart. Du kan ta jærbuen ut av Jæren, men du kan tydelegvis aldri ta Jæren ut av jærbuen. Med eit etternamn som Braut hadde det uansett vore vanskeleg å lyga seg unna. Men vakkert er det. Det er også dystert og fascinerande.

Vårt daglige brød. Tor Obrestad. Gyldendal Norsk Forlag 1968. 68 sider.

Denne lesinga er ein del av Bokhyllelesing 2015. Utfordringa var i denne runden å lese ei europeisk novelle- eller diktsamling frå 1900-talet.

Bok 15: Medea

717yO3RMjqL

Skodespelet tek utgongspunkt i det som har skjedd etter at den greske helten Jason kom heim med det gylne skinnet. Det er difor nyttig å ta ein kjapp gjennomgong av det som skjedde før. Jason er ein velkjend gresk helt, og ettermælet hans lev i beste velgåande i populærkulturen. Mellom anna tek Rick Riordan sin ungdomsserie Gudene fra Olympos mykje av handlinga frå mellom anna Jason sine prøvelsar. Jason må ut på ei reise for å få fatt i det gylne skinn. Berre slik kunne han få tilgang til den trona han hadde krav på. Han legg ut på skipet Argos, og saman med argonautane kjem han fram til Kolchis, der skinnet ligg. Kongen av Kolchis (Medea sin far) skal gi han skinnet dersom han kjem gjennom tre ulike prøvar. Dei ser ut til å vera umoglige. Med dette grip Afrodite inn. Ho går gjennom Eros, slik at Medea vert djupt forelska i Jason. Medea er ei kyndig heks, som får han gjennom prøvane. Med dette tek ho livet av sin eigen far. Saman røymer dei så til Korint, og får born saman. Her kunne det ha slutta, men det gjer det sjølvsagt ikkje, for Medea er ei god, gamaldags gresk tragedie: Jason forlet Medea for å gifta seg med dottera til kongen av Korinth. Slik vil han styrkje den politiske makta si. Og det er her skodespelet byrjar, in medias res.

Medea er i djup sorg. Amma står utanfor huset og srik si naud. Ho er redd for kva Medea vil finne på. Ho er redd for at Medea skal ta livet av borna sine, som ho ikkje ser på med noko anna enn hat. Ho veit at kongen av Korint vil drive Medea og borna ut av landet. Og det tyder berre ein ting– Medea forrådde far sin, og kjem til å døy. Då kongen kjem med dette bodskapet, tryglar Medea han om å la henne få bli. Ho får éin dag ekstra i Korint. Medea veit at ho må bruke denne dagen godt.

NB – frå her kjem det nokre spoilers- men eg trur ikkje at det skal stå i vegen for lesaropplevinga. Dette er vel ei historie mange kjennar til frå før. 

Sjølv ikkje når Jason sjølv fortel at han giftar seg med kongen si dotter av politiske grunnar, for å beskytte borna deira, går ho frå planen. Jason har såra henne for djupt, og gjort ho til latter. Prinsessa, kongen, Jason, til og med borna, må døy for det som har skjedd. Medea er framleis ei dyktig heks, og ho finn eit diadem og ein vakker kjole som ho skal skjenke prinsessa i bryllaupsgåve. Ho dynkar gåvene i gift, og sendar dei med borna. Ho kyssar så hendene deira før ho drep dei med kniv. Like etter kjem Jason i sorg. Når Jason kjem i sorg, lar ho han ikkje få sjå lika. Dei skal ikkje gravleggjast slik at Jason kan få sjå gravane. Ho flyg (bokstaveleg talt) til Athen, der ho har ei trygg hamn hjå kongen.

Meir interessant enn det openbart tragiske ved denne… tragedien… er kvinnetematikken. Slik eg les stykket, handlar det om å vera ei kvinne i ei manneverd, og det er ikkje ei revolusjonerande lesing:

A man, when he’s tired of
the company in his home,
Goes out of the house and
puts an end to his boredom
And turns to a friend or
companion of his own age.
But we are forced to keep
our eyes on one alone.
What they say of us is that
we have a peaceful time
Living at home, while they
do the fighting in war.
How wrong they are! I would
very much rather stand
Three times in the front
of battle than bear one child.

Medea er fanga i eit liv ho på ingen måte ønsker. Kjærleiken er ikkje sann, men berre eit resultat av Afrodite si forheksing. Men sjølv om kjærleiken ikkje er sann, er den bunnlause sorgen det. Og de kjennar vel til uttrykket “hell hath no fury like a woman scorned”?

Dette er ei kvinne som har blitt forlatt av mannen sin, og uansett korleis Jason rasjonaliserar valget, er det berre ei løysning som står klar for Medea: dei må døy. Sjølv borna. Ho gjer ein avtale med kongen av Athen, som seier at han ikkje kan hjelpe ho på vegen, men at om ho, mot alle odds, skulle dukke opp i Athen, skal ho få ein heim hjå han. Prisen ho må betale er at han skal hjelpe han og dronninga med å få born. Eg har ikkje heilt skjønt om det skal skje via trolldom, eller om ho skal bli kongen si konkubine. Om det er det siste, skjønar eg godt kvifor dette verket har fått ein renessanse i vestleg kultur etter dei fyrste feministrøyrslene. Medea har mange problem, men dei største kjem av at ho er kvinne, og det er kanskje og nett der løysninga ligg. Ikkje i at ho er ei dyktig heks, men at ho har ei kvinne si kropp. Det er og interessant at ei av gudinnene Medea tyr til i bøn er Artemis, som har vorte ståande att som noko så paradoksalt som ei feministisk gresk gudinne. Artemis hadde lite til overs for menn, og valgte sjølv å leve i evig sølibat. Medea meinte nok at det var den einaste gudinna som fullt ut kunne forstå sorgen hennar:

Why is there no mark engraved upon men’s bodies,
By which we could know the true ones from the false ones?

Medea vart skriven av Eurupides (alt. Evrupides) i år 431 f.Kr. Eg har lese Rex Warner si omsetting for Dover Thrift Editions (1993). Språket er modernisert og lett å følgje. Diverre vart formateringa veldig rar og vanskeleg å lese på Kindlen min. På Kindle-appen går det heilt fint, men eg kjøpar jo primært kindle-bøker for å kunne lese den kindlen. I tillegg nyttar han uvanlege namn på dei gudane han nemner, men det vert fort oppklart i fotnoter, som er ganske magisk på Kindle. Det skal nemnast at eg ikkje har lese meg opp på gresk mytologi på førehand, og lesinga vart foreteken i influensarus, så det kan godt hende at nokre av tolkingane mine er feil. Eg lar dei likevel stå slik dei er, så er de velkomne til å rette opp i mine feilobservasjonar!

Om de har lyst til å lese dramaet, finst det ei anna (litt mindre modernisert, men heilt gratis) utgåve her. Det finst og norske versjonar, og ein av dei skal Hedda på Boktanker lese. Eg gler meg til tolkinga hennar! Og dykkar!

Denne lesinga er ein del av bokhyllelesing 2015.

Bok 2: Godnatt Mister Tom

Damene frå Boktanker og Mellom linjene har ei utfordring som dei kallar Bokhylleprosjektet 2015. Kort fortalt skal ein lese 9 gløymde bøker i bokhylla ut frå eit tema i kvar runde. Mi liste (som ikkje er komplett) kan de finne her. Utfordring nummer 1, Veke 2, går ut på å lese ei bok med grønt omslag. No var ikkje utgåva mi like grønn som eg hugsa det som, men eg tenkte med meg sjølv at gusjegrønbrun får duge. Nittitalsestetikk, går eg ut frå. Eg har lese boka før- mange nok gonger til at eg ser for meg kor ho stod i skulebiblioteket. Men det nærmar seg tjue år sidan den tid, og eg hadde lyst til å besøke denne boka igjen for å sjekke om ho var like bra som eg trudde ho var.

godnatt_141013370Godnatt Mister Tom (Michelle Magorian, 1981).

Han løftet lokket. Det var krukker med skinnende farger. – Maling? spurte han. Tom mumlet noe som skulle være ja. – Litt gamle, men de kan brukes. Kan du male? Willies ansikt forandret seg brått. Han hadde så lyst til å male. – Nei, for jeg kan ikke lese… – Bare de som kan lese og skrive får male. Er det sånn det er?

Når andre verdskrig bryt ut i England, vert Londonguten Willie Breech, i likskap med mange andre born, evakuert. Då mora var oppteken av at han skulle bli satt ut til ein gudfryktig familie, vart han satt ut til det nærmaste den vesle landsbyen klarte å oppdrive – ein gretten, gamal mann som bur gjerde-i-gjerde med kyrkjegarden. Mister Tom finn snart ut at det ikkje er ein sterk gut han har teke til seg. William er forslått, forskremt, og trur at berre døde kan sove i senger. William og Mister Tom finn kvarandre i all ulikskapen, og utviklar eit sterkt band. Dei gjer kvarandre godt. Resten av landsbyen vert og fascinert av den vesle guten, som er så mykje mindre enn han burde vere. Saman med resten av landsbyen finn Mister Tom ut at William har unike gåver. Alt til si tid, er Mister Tom sitt mantra. William veks seg sterkare, raskare, og modigare.

Ein dag kjem det eit brev frå London. Mora til Will har vorte sjuk, og treng sonen sin. Ugjenkjenneleg reisar han tilbake. Ingen høyrer frå William.

Inntrykket står ved like. Denne boka er så undervurdert. Den passar godt til eldre born og yngre ungdom (som med all anna ungdomslitteratur er dette veldig avhengig av modenskap og interesse), men og til vaksne. Forfattaren behandlar temaet barnemishandling med varsemd. Det går ikkje an å snakke om mishandling på ein lettvint måte. Det går ikkje an å gjere det triveleg og rustikt. Dei koselege og fargerike karakterane lettar tyngda i tematikken, og gjer den tålbar. Nokre av karakterane er rett og slett fortryllande (altså, du), og du vert glad i William og Tom frå side 2. Boka er berre på 296 sider, men den er varm. I likskap med Mister Tom er ho ikkje sentimental eller sippete, berre ærleg og rett fram. Boka er tru mot sitt eigentlege publikum, så reint litterært er det kanskje ikkje noko stort verk – men historien er sabla god. Er det verkeleg berre eg som hugsar denne?

Eg trur boka er utgått frå forlaget, så den er vanskeleg å få tak i på norsk. Den finst som norsk lydbok og engelsk e-bok. Du bør og rekne med eit auka Kleenex-forbruk.

(Den merksame lesar vil oppdage at innlegget vert publisert før fristen – det er fordi det ikkje er mogleg å leggje frå seg denne boka.)

Forresten – andre runde (veke 18) går ut på å lese eit skodespel frå antikken. Det er manko på slikt i bokhylla mi. Eg har store planar om å lese Illiaden, men eg trur ikkje at det kvalifiserar til denne utfordringa. Kom gjerne med tips!