Kjønn og ukjønn. Ordhistoriske essay.

9788252188196Når eg skal undervisa i nynorsk grammatikk, gler eg meg alltid (vel…) til å lansera den lettaste regelen: hankjønn får -ar som ending i fleirtal, medan hokjønn får -er og inkjekjønn som regel ikkje har ending i det heile (gutar, jenter, hus). Superenkelt. Heilt til ein skal byrje å filosofera over kva slags kjønn eit ord har. I utgongspunktet har me som morsmålbrukarar ei innebygd kjensle av dette, men denne kjensla er forpurra av uskikkelege dialektar. Eg har ei overvekt av hokjønnsord i dialekta mi, medan bergensk knapt nok har hokjønnsord i det heile. Så medan nokre ord har hankjønn på bokmål, har dei hokjønn på nynorsk (og andre vegen). Så skjer det. Du ser ei hand koma opp, og du veit kva som kjem: «Korleis veit ein om ordet er han- eller hokjønn?», då er det berre å kapitulera og glefse litt sånn avvisande og læraraktig tilbake: «Det berre er sånn. Sjekk ordboka». For kven i all verda veit egentleg kvifor det er slik? Dette er jo bestemt, berre at «me» (som i alle som nokon gong har brukt eit språk) ikkje er samde med kvarandre. Og det er ikkje berre grammatisk kjønn som «berre er sånn». Me godtek i det heile tatt svært mykje. Då er det greitt at nokon røskar litt i rekkene.

Vis meg den personen som ikkje tykkjer at språk på eit eller anna vis er interessant. Ein treng ikkje å ha vore særskilt interessert i norsk for å vera interessert i dialektar og ord. Og då meiner eg ikkje «omfang av dette målmerket i dette området», men i vanleg nysgjerrigheit over kva ord faktisk tyder:

«Fjórðungi bregðr til fóstrs», heiter det i Njålssoga: Med ein fjerdepart likar ein fosterfar sin. Utsegna er noko så sjeldsynt som ein teori om arv og miljø i poetisk form, nedervd kunnskap samla i ei fast og framlydsrimande vending. Vel finst det gamle ordtak som målber det motsette synet, at oppsedinga tel mest (jf. Aasens Norske Ordsprog: «Ætti gjerer myket; Uppeldet gjerer meir»), men den norrøne varianten snik til seg tyngd når han står i ei islendingesoge, ein sjanger som er vida kjend for dei mange slektsutgreiingane sine, og som mellom linene kviskrar lurt: Om du vil vita kven du har med å gjera, kjem du ikkje unna ætta.

Dersom me lèt det same gjelda for orda våre, vert påstanden at du ikkje kjenner ordet før du kjenner etymologien. Det kan synast urimeleg, særleg om me meiner at orda hovudsakleg får tydinga gjennom bruk. Til dømes er det fullt mogleg å bruka det engelske ordet kid (‘barn’) utan å vita at det i eldre tid tydde ‘geitunge’, at ordet kom inn i engelsk frå norrønt, og at det i grunnen er det same ordet som vårt kje. Likevel kjem me ikkje frå at ord er noko me arvar, og at bruken i eldre tid i ein viss mon er styrande for seinare bruk. Og er det ikkje det som gjer at etymologi grip oss så lett, denne påminninga om at orda «våre», som me brukar i dag og synest me kjenner så godt, har vore i verda lenger enn me?

Det er artig å snakka om opphava til ord – dialektord, stadnamn, personnamn. Det å snakka om ord er daglegdags. Etymologi er artig. Personleg har eg likevel ein tendens til å sjå på etymologi som ei slags «fun fact-lære», utan at det eigentleg gjer det mindre interessant. Eg er likevel ikkje heilt der at eg strekk meg etter ordboka for å gå på skattejakt, sjølv om eg rår elevane mine til å gjera det. Heldigvis for meg er det nokon andre som gjer det. Kristin Fridtun har to etymologiske bøker på samvitet, og eg har lese den nyaste.

Kjønn og ukjønn er ei samling av essay om opphav og bruk av ordet «kjønn». Forfattaren har ei mindre beint-fram-tilnærming til temaet enn kva eg har, og ho vaks opp med ei kjensle av å vera «umogleg». I Ivar Aasen si Norsk Ordbog fann ho ein uventa meiningsfelle:

2016-05-08 16.20.22-2

… og vidare seier Fridtun:

«Éi tyding har likevel halde seg sterk og stø gjennom desse skifterike hundreåra: Me bruker kjønn i tydinga ‘genus, grammatisk kjønn’ akkurat slik Olav Tordsson Kviteskald gjorde det på 1200-talet. Ordet kjønn har dessutan det same grammatiske kjønnet i dag som den gongen. Ja, det er nesten for godt til å vera sant: Kjønn er inkjekjønn.»

Forfattaren visar oss at dette kompliserte, ordnande ordet har hatt ei langt rausare tyding: ætt, avkom, slag, art. Det er sjølvsagt ikkje grammatikk som er det overordna temaet i boka, men kjønn som i «kvinne» og «mann», og om korleis me brukar det – og korleis det har vore bruka tidlegare. Mellom linjene kan ein jo tru at det å signalisera at eit ord har utvikla seg frå ei tyding til ei anna òg inneber at det har potensiale til å få ei anna tyding.

Samlinga er ikkje eit debattinnlegg, men ein serie krumspring som set ljos på historiske variasjonar. Me har godteke ein særskilt bruk av eit ord, og trur automatisk at dette har vore den gjeldande bruken. Dei snakka om kjønn i vikingtida og, men då ikkje med vår binære tolking. Medan me i juleevangeliet kan lesa om «Davids hus og ætt» las dei om Kyni Daviðs – Davids kjønn. Forfattaren tek utgongspunkt i seg sjølv, og essaya er personlege i varierande grad. Noko anna hadde kanskje vore unaturleg. I det første og siste essayet skriv ho om sine eigne erfaringar kring temaet, og slik kombinerer ho det personlege med det faglege slik at boka korkje vert over-personleg eller over-akademisk. Fridtun formidlar godt, men essaysamlinga krev eit visst sinnelag. Det har difor teke meg litt for lang tid å lesa ei ganske kort bok (… eit halvt år), og eg trur eg hadde fått meir utbytte av boka viss eg hadde lese ho meir konsentrert. Det er i alle fall interessant at nokon seier at det faktisk ikkje berre er sånn, det er enno meir interessant at eit av prova for dette ligg nett i ordbøkene.

Bok 30: På vegne av venner

innbundet

Nokre dødsannonsar vert signert ”på vegne av venner”. Alle har ein venn, ein stad, seier ein gravferdsagent. Men det er likevel ein kode. Det betyr ei kommunal gravferd, ei gravferd der ingen har meldt seg som etterletne, ei gravferd som sannsynlegvis vil gå føre seg i einsemd. Kristopher Schau ville ikkje at det skulle vera slik: han ville ikkje at gravferda skulle vera tom og mekanisk. Alle døyr. Nokon døyr åleine. Og nokon vert førde til grava heilt, heilt åleine. Dette vil ikkje forfattaren godta. Ein skal ikkje ta den siste reisa åleine. Kanskje hans nærvære ville føre til at presten la inn eit nytt gir, og auka seremonien sitt verd? Kristopher Schau sett to reglar for seg sjølv: Om det er to eller færre sørgarar vert han med. Om det er fire eller fleire er han overflødig. Og den dagen det ikkje går inn på han, då skal han slutte. I utgongspunktet skal han gå i desse gravferdene i eitt år.

I Kristopher Schau sitt essay følgjer me han på seks menneske si siste ferd: Solveig A., Elsa M., Ehsan D., Johannes R., Ernst H. og Bjørn N. vert førde til grava på vegne av venner.

Schau trudde først at det kom til å vera trist. Og det er det, nokre gonger. Andre gonger kjenner han at han verkeleg har vore med på å feira eit liv. Kontrastane vert ekstra tydelege på dagar som den 9. januar:

Elsa M. vert følgt av to naboar og Schau. Presten fortel om ei fargerik dame:

(…) og hun hadde helt sikkert et godt forhold til seg selv, for hun kunne kose seg i sitt eget selskap og gå ut og spise og ikke drive og klage på at hun hadde så dårlig pensjon. I stedet brukte hun den på å gå ut og kose seg og bestille noe godt og være hyggelig med dem som serverte. Og det synes jeg er en veldig fin måte å leve på. Det er jo ikke poenget å samle på seg en masse folk som kanskje er mest opptatt av seg selv, men det er hyggelig å ha gode møter underveis hvor man gir der og da, og deler det man har på veien. Sånn som det er i folkeeventyrene. Da blir man velsignet. Også på sine gamle dager.

Kristopher vert glad, stolt, tenker på bestemammaen sin, og at for nokon gjer det ikkje noko om det ikkje er så mange i livet – livet kan vera godt likevel. Men Ehsan D., som vert gravlagt etterpå, gir eit anna inntrykk. Det er ingen prest. Ingen seremoni. Berre ein organist, som spelar seg gjennom tre nummer. Det tek 14.38 minutt. Ingen veit kven Ehsan var. Dei veit ikkje ein gong kva han trudde på.

Tankane virrar. Gjennomgåande i essayet er Kristopher Schau sin kamp for å gløyme seg sjølv. Han freistar å tømme hovudet før han går inn, for å kunne fokusere på mennesket i kista, og ikkje på jobben eller seg sjølv. Men han tek seg sjølv med i alt, og frustrasjonen trengar seg ut av sidene. Han kan ikkje vera ein stille observatør, og somme gongar klarar han ikkje ein gong å vera observerande. Tankane flyg, han klarar ikkje gje slepp på ting for å vera til stades i kyrkja. Når det vert umogleg skal han avslutte prosjektet. Den 30. april går det ikkje meir:

I det store kapellet er det ei svær gravferd. Det er eit tresifra tal sørgarar. Ved sidan av det vesle kapellet sit det ei jente i fargerike klede med ein hund på fanget. Det skal berre vera dei tre i Bjørn N. si gravferd: Kristopher, jenta, og hunden. For desse fortel presten om ein mann med gode historiar og eit gavmildt hjarte – ein som gjekk på loppis og fann ting til folk han brydde seg om. Og her sluttar Kristopher. For han bryr seg ikkje lenger om historia til Bjørn N., han bryr seg om det tekniske ved seremonien. Det at presten sparar det bibelske til slutt, når han burde ha slutta med å fortelja om personen Bjørn N., den vesle kvite knappen som skrur på mekanismen som fører kista vidare – er ikkje den lik den han brukar på konsertar for å sette i gang pyro?

Schau skulle slutte å gå i gravferdene når han ikkje lenger vart påverka av dei. Det tok fire månadar. Og det respekterer eg. Kristopher Schau gjorde ein jobb, men ville ikkje la det bli til ein jobb – slik organisten og bedemannen gjorde det alt for klart i Johannes R. si gravferd. Eksemplaret mitt er frå 10. opplag. Og det gjer meg glad. For det betyr at mange har latt seg fascinere av Kristopher si ferd. Nokre av seremoniane er fantastiske: det er få der, men presten fortel varmt om eit menneske som har vore i live. Og me kjenner vitaliteten. Det er ikkje eit sørgjeleg tomrom. Og så er det dei som ikkje får den verdigheita ein treng. Eg vel å tenke mest på dei fyrste. Og så er eg glad for at nokon har skrive ned livshistoriene til desse seks. Eg er kanskje ekstra glad for at det var Kristopher Schau. Eg trudde at essayet skulle vera trist, prega av einsemd og alt det som berre vert heilt feil. Men slik er det ikkje. Det er mykje verdigheit. Det er mykje glede. Og det er mykje sinne.

Schau, Kristopher (2009/2013). På vegne av venner. Oktober. 92 s.