Bok 22: Den store Gatsby

Da jeg kom tilbake fra østkysten i fjor høst, mente jeg at nå skulle hele verden bære uniform og stå i en moralsk giv akt for bestandig. Jeg brydde meg ikke om flere hemningsløse adspredelser av den sorten som lot meg skue dypt inn i menneskehjertene. Den eneste denne generelle fornemmelsen ikke omfattet, var Gatsby, mannen som har gitt denne boken navn – Gatsby som representerte alt jeg foraktet fra dypet av min sjel. Hvis et menneskes personlighet utgjøres av en ubrutt serie vellykte geberder, var det noe stort med han, en spesiell, sterk følelse for alt det livet kunne gi en, som om han skulle være i slekt med et av disse mange følsomme apparatene en bruker til å registrere jordskjelv mange tusen mil borte. Denne evnen til å reagere hadde ingenting å gjøre med den slappe påvirkeligheten som går under navn av «kunstnertemperament». Det han hadde, var en enestående evne til å håpe, en romantisk åpenhet som jeg aldri har støtt på hos noe annet menneske, og som jeg neppe kommer til å støte på senere heller. Nei – det endte godt med Gatsby. Det som gjorde at jeg midlertidig mistet interessen for andre menneskers overfladiske sorger og kortvarige gleder, var alt det som snyltet på Gatsby, det triste vrakgodset som fløt i hans drømmers kjølvann.

bd3d9afa23bf7cfb8ba9f45b82e3d11a0414a3370d0d0ec7925a9489Me er i New England, i The Roaring Twenties. USA etter krigen, før børskrakket, er prega av ein optimisme hjå dei som har alt. Og Jay Gatsby, han har alt.

Nick Carraway er ny på austkysten. Han skjønar fort at naboen hans er noko utanom det vanlege. Huset hans er enormt, og det er stadig overdådige festar der. Alle går dit, sjølv om mange ikkje eingong veit kven Gatsby er. Det er rimeleg å tru at historiane om Gatsby overgår han sjølv, heilt til ein møter han. Gatsby er tiltrukken av Carraway, utan at Nick sjølv skjønar kvifor han vert titulert som Gatsby sin «gamle venn», eller kva for rolle han sjølv speler i det heile.Nick er ikkje ein påliteleg forteljar. Når han ser attende, hevdar han hardnakka at han hatar Gatsby. I røynda er han var, og i grunnen langt meir skeptisk til dei rundt Gatsby, som trekk seg til han med ein gong det skjer noko – ein flott fest, ein køyretur, eit dekadent påfunn.

Om sitt eige, nye liv, skriv Carraway at «en har meget større utbytte av livet når en ser det gjennom et enkelt vindu enn gjennom alle». Gatsby ser gjennom alle. Han vil få med seg alt, og sørger for at ting skjer, men er aldri ein del av det som er. Livsstilen han er dekadent, og alle vil vera ein del av verda hans. Men ingen veit eigentleg kven Gatsby er, og jo større forståing Carraway får av kva som bind dei to saman, jo større vert Gatsby sitt forfall. Han vert hektisk, somme stunder patetisk, og desperat etter Nick si hjelp. Det ser ut til at Gatsby har bygd opp heile livet sitt, og myta om seg sjølv, for å få noko han ikkje kan få. Jo nærare han kjem det han vil ha, dess nærare kjem han det psykiske samenbrotet. Han lev den amerikanske draumen, men draumen held på å briste.

Eg er treig på klassikarfronten (har ikkje sett filmen heller!), men romanen var sjølvsagt kjent for meg. Eg fann ei fin utgåve på ein loppemarknad, og det viste seg dei 150 små sidene var nett det eg trong av meistringskjensle. Spesielt interessant er måten Fitzgerald bring fram nye objekt i historien – gardinene sine rørsler viftar i retning av kjolane, og fyrst då vert me kjend med kvinnene som ber plagga. Somme kallar romanen The Great American Novel. Ho var ikkje ein umiddelbar suksess, men har etterkvart festa seg som ein amerikansk klassikar. Fitzgerald var vel ikkje synsk, men det er interessant å sjå korleis det private forfallet kan varsle om forfallet at den amerikanske draumen, som kom med eit brak berre nokre år seinare. I dette høvet er forfallet av personleg art. Gatsby sitt gylne bur held på å bryte saman, og Nick Carraway er den einaste han har.

Den store Gatsby (1928/1951). F. Scott Fitzgerald. Mi utgåve frå 1965, Gyldendal.