Adresse ukjent

Jeg sier det som det er, Max, jeg tror på mange måter at Hiter er bra for Tyskland, men sikker er jeg ikke.

97882033720701Adresse ukjent er ein brevroman. Den vart publisert for første gong i USA i 1938, og vart fort populær. Ho hamna fort på nazistane si liste over forbodne bøker, og vart gløymt på den europeiske marknaden. Romanen vart gitt ut på ny på 50-årsmarkeringa for frigjeringa av konsentrasjonsleirane. Om ho ikkje har fått kultstatus fram til no kan det godt vera at Aschehoug si innlemming av boka i Sidespor-serien kan festa den statusen. Det er ein gripande kritikk av korleis ideologiar gjer vener til fiendar, og vil slik diverre aldri verta uaktuell.

Me byrjar i 1932, der den jødiske gallerieigaren Max sender ei varm helsing til partnaren Martin, som har flytta tilbake til Tyskland. Tonen i breva som kryssar Atlanteren er varm, meir broderleg enn venskapeleg. Dei vekslar fram og tilbake om ungeflokken til Martin, galleriverksemda til Max,  Martin sine historiar om det storslagne livet i eit Tyskland som endeleg held på å reisa seg etter undertrykkinga som fulgte andre verdskrig og Max si aukande uro over ryktene han har høyrt om handsaminga av jødar i Europa. Boka er strippa for verkemiddel, og den stadig skiftande tonen i breva mellom venene vert difor tyngre for lesaren:

(…) Det er umulig for meg å brevveksle med en jøde, og det ville forholdt seg likedan om jeg ikke hadde en offentlig stilling å ta hensyn til. Om korrespondanse skulle bli påkrevet, må du legge den ved bankremissene og ikke stile brev hjem til meg.

Når det gjelder de krasse tiltakene som bekymrer deg slik, likte heller ikke jeg dem til å begynne med, men jeg har etter hvert innsett deres smertelige nødvendighet. Den jødiske rase er et ømt punkt for enhver nasjon som huser den. Jeg har aldri hatet den individuelle jøde – deg har jeg alltid satt pris på som venn, men du vet at jeg er ærlig når jeg sier at jeg har vært glad i deg, ikke på grunn av rasen du tilhører, men på tross av den.

Du trur at du har kjøpt ei lettvint, lita bok. På overflata er det nok sant. Boka er så kort at Aschehoug berre har trykka teksten på enkle sider. Språket er rett fram. Men eg vart ikkje ferdig med boka sjølv om eg rakk å lesa ho ferdig mellom innsjekk og take-off. Utviklinga i relasjonen mellom desse to, på kvar si side av atlanteren og kvar si politiske side, vart for tøff. Forfattaren er heilt fråverande i boka, og det einaste ein kan halde seg til er karakterane sine eigne ord. Brørne vert fiendar, og boka har diverre ikkje gått ut på dato.

Tilrår denne boka på det sterkaste!

Bok 34: norsk sokkel

Norsk-sokkelDet er berre nokre få timar sidan eg skreiv om Norsk sokkel (då som smakebit). Eg hadde ikkje tenkt at det skulle gå så fort, men boka er både lett- og fortlesen, utan at det går ut over kvaliteten. For det er ei interessant bok. Tittelen er tonegivande: Eg tenkte både på velferd, rikdom, sjølve samfunnsstrukturen, men og tyngda – stabiliteten i samfunnet og i folkesjela. Det skal ikkje meir til enn to ord for å engasjera ein norsk- og samfunnsfagslærar! No skal eg ikkje overdrive systemperspektivet, for det utgjer berre ramma, men ikkje sjølve forteljinga. Kvart kapittel vert introdusert ved ei eller anna forskrift, men dei me møter er menneske som alle på eit eller anna vis må forhalde seg til velferdsstaten. Kontrasten mellom den byråkratiske offentlegheita og den som offentlegheita skal verna vert understreka. Det er ikkje ei samfunnskritisk bok, men ein roman om kvardag. Me møter han som skjønar at mora må på heim, dei som ventar på fosterdiagnostikk, jenta som ikkje klarar å tilpassa seg fosterheimen, sosionomen som ikkje klarar å nyte sydenturen fordi ho tykkjer så synd på alle. Me er i Hellas, på Jessheim, i Sogndal.

– Se, sier hun. – Se hvor høyt sola står over fjellene.
Han ser på ansiktet hennes, de tette rynkene som springer på kryss og tvers, så trekker han pusten og strammer hånda rundt armlenet på stolen hennes.
– Vi må vel snakke litt også, vi, mor, sier han.
– Ja? sier hun.
– Om framtida.
– Framtida?
– Om hvordan det skal bli her – framover.
Hun ser mot sola og løfter den tynne, knoklete hånda si. Sakte og skjelvende drar hun den under nesa.
– Ja, sier hun. – Vi må vel det.
Enda en gang drar hun hånda under nesa, og når hun senker den, faller den ikke tilbake i fanget, isteden lander den mjuk og varm på armlenet, over hånda hans.
– Men vi kan vel sitte litt sammen her først? sier hun.

Det finst vel ikkje noko meir klinisk og ubehageleg enn å forsona seg med at mor si har vorte for gamal til å vera heime åleine. Men det vert skildra med varme, utan dramatikk og moralisering. Denne tonen går gjennom heile romanen. Det er korkje ein hyllest eller ein kritikk til samfunnet, men ein illustrasjon av korleis det er å vera ein person som møter dei moglegheitane som ligg innafor velferdsmodellen. Men kva skjer når denne modellen skakar heile livsfundamentet? Når heile livet ditt dreiar seg kring å skjula at ektemannen din er alkoholiker, når han får eit fantastisk behandlingstilbod, og du plutseleg må bekymra deg for at han skal forlate deg?

Ein vert godt kjend med dei ulike forteljingane, og lagnadane er vel mest gripande nett fordi dei er så kvardagslege. Dei står ovanfor heilt ordinære livskriser, ingenting å melde om i korkje julebrev eller aviser. Ikkje alt er like spanande (det vert til dømes via litt vel mykje tid til ein som eigentleg berre må skikkeleg på do), men dei gode momenta overdøvar det mindre interessante. Sjølv om systemet er ramma for forteljinga, er det slett ikkje byråkrati eller samfunnsstruktur som er temaet. Ho problematiserar ikkje velferdsstaten, men skildrar korleis det er å vera ein del av den. Språket flyt godt, men er kanskje litt prega av hastverk. Det dukkar opp irriterande skrivefeil her og der, og det heftar eg meg med. Det er noko med stein og glasshus og sånn, men ein bør kunne venta at ein publisert roman er godt språkvaska før ho kjem på trykk.

Heidi Linde (2015). Norsk sokkel. 293 s. Leseeksemplar. 

Bok 31: Go Set a Watchman

watchmanDet er over 50 år sidan Harper Lee byrja på eit oppsiktsvekkande manus. Forlaget var begeistra, men råda henne til å fokusera på barndomsskildringane, og det var desse som etter kvart vart til Drep ikke en sangfugl. Den har eg skrive om her. Resten av manuset vart gøymt og gløymt, men dukka opp på eit loft tidlegare i vår. Dette vart til Go Set a Watchman, som har fått den norske tittelen Sett ut en vaktpost. Romanen tek altså føre seg handlinga etter det originale narrativet, men er ikkje ein oppfølgjar – snarare ein parallell. Forvirrande? Ikkje når ein opnar boka. Småen, Jean Louise Finch, har vorte 26 år gamal. Ho er tilbake i Maycomb county. Sist me møtte henne, sto ho i samla front med bror sin, Jem, og far deira, Atticus. Saman møtte dei småbyen Maycomb med ei klar kjensle om at ein kunne finne Skikkelege Folk alle stadar.

Medan Småen sin Atticus vart eit ufeilbart moralsk kompass, ein mann som alltid støtta seg til objektiv rettferd, er Jean Louise sin Atticus tilsynelatande ein svakare mann – fysisk og moralsk. Alt fell saman når ho finn ut at han har delteke i eit borgarrettsmøte der afroamerikanarane sine aukande rettar vert kritiserte i harde tonelag. Atticus sin demokratiske sans spelar seg ut på ein måte Jean Louise ikkje klarar å forsona seg med. Småen sin Atticus var svært progressiv, Jean Louise sin far er meir tilpassingsdyktig.

Som Småen sto Jean Louise aldri åleine. Om fienden var Atticus, hadde ho Jem. Om Jem hadde gjort henne urett, hadde ho Atticus. Men som regel vart verda trua av sjølve Maycomb, og då hadde ho alltid minst ein av dei. No har ho ingen. Jem er vekke, og Atticus er ikkje den bautaen ho trudde han var. Heile verdsbiletet hennar ligg i kva Atticus har definert som rett og gale, men han er ikkje den ho vil at han skal vera.

The one human being she had ever fully and wholeheartedly trusted had failed her; the only man she had ever known to whom she could point and say with expert knowledge, “He is a gentleman, in his heart he is a gentleman,” had betrayed her, publicly, grossly, and shamelessly.

Lagnaden har lurt Jean Louise på fleire måtar. For det fyrste vart ho skapa til å vera kvinne, men tante Alexandra var den einaste som via det faktum nokon særskilt merksemd – og det er få som bryr seg så mykje om henne. For det andre vaks ho opp med ei ukueleg tru på Atticus. Ho sit med ei kjensle av at heile verda har haldt noko løynd for henne. Alle har venta på at ho skal sjå sanninga, og no ler verda av henne.

Mr. Stone set a watchman in church yesterday. He should have provided me with one. I need a watchman to lead me around and declare what he seeth every hour on the hour. I need a watchman to tell me this is what a man says but this is what he means, to draw a line down the middle and say her is this justice and there is that justice and make me understand the difference. I need a watchman to go forth and proclaim to them all that twenty-six years is too long to play a joke on anybody, no matter how funny it is.

Det moralske kompasset hennar er vekke. Kven kan syne sanninga no? Jean Louise har på mange måter overteke Atticus si rolle. Ho er romanen si moralske røyst. Medan Atticus sin sans for rettferd er festa i den kjølege og observerande trongen til å skjøna alle sider, er Jean Louise sin ein ryggmargsrefleks. Ho skjønar ikkje den verda ho er ein del av, og i alle fall ikkje den delen av verda som heiter Maycomb. Kvardagen hennar heime er prega av ei manglande navigeringsevne som det er lett å leva seg inn i. Alt dette har ikkje gjort noko tidlegare, for ho har alltid hatt Atticus, men no har han – i hennar auge – blitt ein annan. Ho kan ikkje forstå at gode menn kan meine vonde ting, og korkje vil eller kan forstå Atticus sin ståstad når han freistar å forklara kvifor han deltek på slike møter. Han når ikkje fram til ho. Og ikkje heilt til meg heller. Han er på dette tidspunktet ein gamal mann, frå ein gamal tid. Freistar han å forsone gamle og nye verdiar? Er han progressiv for sin generasjon? Har det noko å seie? Er eg ute etter formildande faktorar, fordi eg, i likskap med Småen, er skuffa over at Atticus ikkje er ein person heva over menneskelege feil og fordommar? Dette er ikkje det einaste som føregår i Go Set a Watchman, og spesielt godt likte eg Jean Louise sine tilbakeblikk. Me tek del i eit heller opprivande møte med Jean Louise sin kvinnelegheit, noko ho sjølv ser på som ein dødsdom. Eit liv utan overalls og barnleg fridom er ikkje eit liv verdt å leva.

Go Set a Watchman refererer til faktiske hendingar og politiske rørsler, men for meg vert dette ståande i andre rekke. Kanskje litt fordi mykje av dette ligg i ei referanseramme eg ikkje har. Eg er usikker på om dette ligg i eigne kunnskapshol, eller om det er noko me kan lite om på vår kant – eg voner det siste. Eg veit jo litt om segregering og NAACP, men kjenner til dømes ikkje til dei grunnlovsendringane romanen refererer til. Det politiske vert med andre ord aktualisert gjennom ramer eg ikkje heilt forstår, og dette heftar eg meg med. I mine auge handlar romanen difor mykje om barnet som ser at den feilfrie er feilbarleg. Eg har registrert at romanen har fått ein annan politisk klangbunn i dagens USA.

Romanen er tematisk spanande, men lesaropplevinga halta litt meir. Manuset ber preg av å vera lite bearbeida. Romanen er litt inkonsekvent, både internt og i samband med Drep ikke en sangfugl. Ein kan innvenda at romanen ikkje bør likestillast med den førre, då begge i og for seg er frittståande. Samstundes meiner eg at verka ikkje kan sjåast på som uavhengige av kvarandre. Samanlikningar, rettsame eller ikkje, er naturlege. Sjølv om karakteren Jean Louise Finch er upolert, hadde romanen hatt godt av ein runde med pussekluten. Go Set a Watchman manglar heilskapen Drep ikke en sangfugl hadde. Det tyder absolutt ikkje at romanen ikkje er verdt tida.

Leif Ekle for NRK: Uferdig Harper Lee

Ingunn Økland for Aftenposten: Harper Lee med vaklevorent raseoppgjør

Smakebit frå The Guardian

Bok 22: Den store Gatsby

Da jeg kom tilbake fra østkysten i fjor høst, mente jeg at nå skulle hele verden bære uniform og stå i en moralsk giv akt for bestandig. Jeg brydde meg ikke om flere hemningsløse adspredelser av den sorten som lot meg skue dypt inn i menneskehjertene. Den eneste denne generelle fornemmelsen ikke omfattet, var Gatsby, mannen som har gitt denne boken navn – Gatsby som representerte alt jeg foraktet fra dypet av min sjel. Hvis et menneskes personlighet utgjøres av en ubrutt serie vellykte geberder, var det noe stort med han, en spesiell, sterk følelse for alt det livet kunne gi en, som om han skulle være i slekt med et av disse mange følsomme apparatene en bruker til å registrere jordskjelv mange tusen mil borte. Denne evnen til å reagere hadde ingenting å gjøre med den slappe påvirkeligheten som går under navn av «kunstnertemperament». Det han hadde, var en enestående evne til å håpe, en romantisk åpenhet som jeg aldri har støtt på hos noe annet menneske, og som jeg neppe kommer til å støte på senere heller. Nei – det endte godt med Gatsby. Det som gjorde at jeg midlertidig mistet interessen for andre menneskers overfladiske sorger og kortvarige gleder, var alt det som snyltet på Gatsby, det triste vrakgodset som fløt i hans drømmers kjølvann.

bd3d9afa23bf7cfb8ba9f45b82e3d11a0414a3370d0d0ec7925a9489Me er i New England, i The Roaring Twenties. USA etter krigen, før børskrakket, er prega av ein optimisme hjå dei som har alt. Og Jay Gatsby, han har alt.

Nick Carraway er ny på austkysten. Han skjønar fort at naboen hans er noko utanom det vanlege. Huset hans er enormt, og det er stadig overdådige festar der. Alle går dit, sjølv om mange ikkje eingong veit kven Gatsby er. Det er rimeleg å tru at historiane om Gatsby overgår han sjølv, heilt til ein møter han. Gatsby er tiltrukken av Carraway, utan at Nick sjølv skjønar kvifor han vert titulert som Gatsby sin “gamle venn”, eller kva for rolle han sjølv speler i det heile.Nick er ikkje ein påliteleg forteljar. Når han ser attende, hevdar han hardnakka at han hatar Gatsby. I røynda er han var, og i grunnen langt meir skeptisk til dei rundt Gatsby, som trekk seg til han med ein gong det skjer noko – ein flott fest, ein køyretur, eit dekadent påfunn.

Om sitt eige, nye liv, skriv Carraway at “en har meget større utbytte av livet når en ser det gjennom et enkelt vindu enn gjennom alle”. Gatsby ser gjennom alle. Han vil få med seg alt, og sørger for at ting skjer, men er aldri ein del av det som er. Livsstilen han er dekadent, og alle vil vera ein del av verda hans. Men ingen veit eigentleg kven Gatsby er, og jo større forståing Carraway får av kva som bind dei to saman, jo større vert Gatsby sitt forfall. Han vert hektisk, somme stunder patetisk, og desperat etter Nick si hjelp. Det ser ut til at Gatsby har bygd opp heile livet sitt, og myta om seg sjølv, for å få noko han ikkje kan få. Jo nærare han kjem det han vil ha, dess nærare kjem han det psykiske samenbrotet. Han lev den amerikanske draumen, men draumen held på å briste.

Eg er treig på klassikarfronten (har ikkje sett filmen heller!), men romanen var sjølvsagt kjent for meg. Eg fann ei fin utgåve på ein loppemarknad, og det viste seg dei 150 små sidene var nett det eg trong av meistringskjensle. Spesielt interessant er måten Fitzgerald bring fram nye objekt i historien – gardinene sine rørsler viftar i retning av kjolane, og fyrst då vert me kjend med kvinnene som ber plagga. Somme kallar romanen The Great American Novel. Ho var ikkje ein umiddelbar suksess, men har etterkvart festa seg som ein amerikansk klassikar. Fitzgerald var vel ikkje synsk, men det er interessant å sjå korleis det private forfallet kan varsle om forfallet at den amerikanske draumen, som kom med eit brak berre nokre år seinare. I dette høvet er forfallet av personleg art. Gatsby sitt gylne bur held på å bryte saman, og Nick Carraway er den einaste han har.

Den store Gatsby (1928/1951). F. Scott Fitzgerald. Mi utgåve frå 1965, Gyldendal.

Bok 13: The Maze Runner

The_Maze_Runner_cover

My name is Thomas, he thought. That … That was the only thing he could remember about his life.

Heisdørene opnast, og Thomas kjem ut til ein lysning. Det er fleire der, mange gutar på same alder som han sjølv. Dei veit heller ikkje kven han er, eller kven han er. Dei veit berre at det kjem ein ny gut kvar månad. Lysninga er omringa av veggar, med fire opningar – ei for kvar himmelretning.

“Out there’s the Maze,” Newt whispered, eyes wide as if in a trance. “Everything we do – our whole life, Greenie – revolves around the Maze. Every lovin’ second of every lovin’ day we spend in honor of the Maze, tryin’ to solve somethin’ that’s not shown us it has a bloody solution, ya know? And we want to show ya why it’s not to be messed with. Show ya why them buggin’ walls close shut every night. Show ya why you should never, never find your butt out there.”

Labyrinten endrar seg frå dag til dag, og det gjer det umogleg for dei å finne ein utveg. Alle gutane har sine oppgåver: jordbruk, slaktar, reinhaldar. Ei spesiell gruppe har i oppdrag å springe ut kvar dag for å kartleggje labyrinten, for å finne system i endringane. Thomas kjenner inderleg at han vil vere ein av dei. Livet i lysninga er prega av rutine og orden. Alt skjer samstundes kvar dag, regulert av ei kunstig sol, og labyrintdørene som lukkar seg og opnar seg. Annakver veke kjem det nye forsyningar. Ein gong i månaden kjem det ein ny gut. Fram til no. Dagen etter at Thomas kjem, kjem det ein ny leveranse: ei jente. Ei jente som varslar starten på slutten.

Eg lasta ned romanen til ein togtur, som det ikkje vart noko av. Det vart heller ikkje noko av lesinga. Då eg bladde gjennom dei fyrste sidene tykte eg at den såg litt keisam ut. I går var eg sjuk, og plukka opp boka i rein desperasjon. Då kan eg love at tida gjekk fort! Eg hadde kvilepuls kanskje 20% av tida. Boka er veldig spanande, og gir assosiasjonar til ein slags blanding av Lost, Fluenes Herre, til og med Enders Game. Når eg drar denne samanlikninga, må eg presisere at den ikkje har den same grafiske valden som Fluenes herre og Enders game. Romanen er ikkje grusom, men den er actionfylt og intelligent. Konseptet er så fascinerande at boka vert spanande utan og, sjølv for den mest blodtørstige fjortis. Romanen klarar å framstå som original, sjølv midt i denne dystopi-bølgja me er i no.

Noko som slo meg var måten gutane har bygd opp samfunnet sitt på. Dei har sine eigne rutinar og lovar, og til og med sin eigen sjargong. Den norske oversettjaren måtte finne opp heile 56 ord (obs! Små spoilers i intervjuet! Gå inn på eigen risiko!)! Dette vert veldig stemningsskapande. Språket skapar både personlegdomar, og visar at gutane har vore isolerte i lang tid. Dei har ingen av sine eigne minner, berre dei dei har skapa saman. Boka er ein del av ein serie, så det er ikkje ei stor avsløring at me ikkje får alle svar i fyrste bok. Mildt irriterande for meg, men då har eg noko å gjere på neste togtur eller neste sjukedag.

Boka sikter seg inn mot gutar i tenåra, men kan glatt anbefale denne til både gutar og jenter. Og damer som ser 30-talet nærme seg med stormskritt.

The Maze Runner, James Dashner. 2009. 386 sider. Kindle Edition. Norsk tittel: The Maze Runner: I dødens labyrint.

Bok 12: Fargeløse Tsukuru Tazaki og hans pilegrimsår

isbn_9788253037134

Tsukuru trivst best på middelvegen. Han har ikkje spesielle evner eller spesielle lidenskapar, med unntak av ein – å teikne togstasjonar. På vidaregåande vart han del av eit femkløver, ein gjeng som søkte seg til kvarandre utan å eigentleg ha så mykje til felles. I alle fall ikkje Tsukuru. Alle dei andre fire hadde fargar som namn – Blå, Svart, Hvit, Rød. Tsukuru hadde ingen farge i namnet sitt. Dei andre hadde eigenskapar som gjorde at dei sto ut frå folkemengda. Tsukuru hadde ingen. Dei andre vart buande i heimbyen. Tsukuru reiste til Tokyo for å studere. Etter ei tid fekk han ein telefon om å aldri kontakte dei igjen. Tsukuru fekk ingan forklaring.

Dei brotne venskapsbanda pregar livet hans. Han utviklar eit reelt ynskje om å døy. Han gjer ikkje noko med det, men vert overvelda av denne kjensla. Det forandrar han. Han har eit heilt greit liv, med nokre langvarige og heilt greie – om ikkje så tilfredsstillande– forhold. Ein dag forsvinn kjensla av å ville døy, men vanskane med å knytte nære band til andre forsvinn ikkje. Han møter Sara, ein reisebyråagent. Når han fortel ho om fortida og vennskapet som vart avslutta utan at han veit kvifor, seier ho at han må konfrontere fortida. Ho skal hjelpe han med å finne Svart, Hvit, Blå, og Rød. Resten av reisa må han foreta sjølv.

Boka er realistisk, slik eg har skjønt det er den meir realistisk enn mykje Murakami har skrive før. Men han rører og ved det poetiske, nokre av segmenta er draumeaktige. Dei er vakre, men eg sitt med kjensla av at dei er veldig betydningsfulle, utan at eg skjønar tydinga. Han har ein ven som forteller om ein pilegrimstur faren tok for nokre år sidan. Det er ein vakker historie, men eg skjønar ikkje heilt kvifor den vert fortalt eller kva den har å seie for historien vidare. Det speler nok mykje på mitt eige humør der og då (eg taklar sjukdom veldig dårleg, og den veldig milde vårforkjølelsen eg har klart å pådra meg har gjort meg urimeleg gretten!). Eg er heller ikkje så lett å begeistre når forfattarar skal fortelje oss noko djupt og generelt om Meininga Med Livet og Den Menneskelege Natur, om de er med på tanken. Midtpartiet vert difor ikkje det store for meg. Det skiljar seg så markant ut frå stemninga og handlinga, og sjølv om det er flott skrive, fell det utafor handlinga. Imidlertid tek det seg veldig opp på slutten av romanen, og eg sitt att med eit godt heilskapsinntrykk. Språket er nøkternt og setningane for det meste presise, noko som gjer at han faktisk kan tillate seg ei meir “fantastisk” handling utan at det vert påtatt. Ho gir meg likevel ikkje nokon spesiell lyst til å ta fatt på resten av forfattarskapet til Murakami. Er det nokon av dykk som har lese fleire bøker av han og kan sei noko om korleis den fargelause Tsukuru er, samanlikna med nokon av dei andre bøkene hans?

Haruki Murakami. Fargeløse Tsukuru Tazaki og hans pilegrimsår. Oversatt av Ika Kaminka og Magne Tørring. Pax forlag 2014. 320 sider.

Bok 10: Undis Brekke

ØyehaugGunnhildUndisBrekkeStorUndis Brekke. Gunnhild Øyehaug 2014. Kolon forlag. 126 sider. Boka er eit leseeksemplar.

Eg kan byrje med å seie at denne boka er eit djupdykk i mitt personlege mareritt. Eg er 28 år gamal, og held på med ei masteroppgåve i nordisk. Sjølv om eg, i motsetnad til Undis Brekke, gler meg veldig til å jobbe med formidling, vert nokre av tankane i boka litt for røyndomsnære. Det er vanskeleg å lese boka utan å sjå meg sjølv om ti år, på ein stad eg absolutt ikkje vil vere:

Undis Brekke var forfattar. Undis Brekke fekk 1,8 på hovudoppgåva si. Undis Brekke skreiv doktorgrad. Undis Brekke var i eit langvarig forhold. No er Undis Brekke ein einboksforfattar. Det var ingen som skjønte kva ho prøvde på i den første romanen, allusjonane til klassiske mønstre. Det var offentlege debattar. Ho vart anklaga for å vera ufeministisk. Dei skjønte ho ikkje, og merksemda vart for mykje. Etter fleire år med ei undervisingsstilling ved Universitetet i Bergen, fekk ho eit doktorgradsstipendiat. Men det visar seg at skrivesperra ikkje berre held seg til det litterære planet, forskingsarbeidet vil heller ikkje skrivast ned. Avhandlinga forblir uskreven, og ho vert til slutt kasta ut. Og når det gjeld den kvinnelege kjærasten: Dei vart eldre. Den tidlegare så androgyne kjærasten fekk plutseleg meir feminine trekk, og Undis veit ikkje om ho slutta å vere forelska i Anja, eller om det visar seg at ho berre ikkje var lesbisk. Undis vel isolasjon. Det er berre ein veg ho kan gå: heim.

Ho er litt bleikare og litt feitare enn ho var, der ho returnerar singel, med ein avbroten forfattarskap, og ein avbroten doktorgrad. Undis Brekke er trettiåtte år. Det er julebord og smalahovelag med instituttet. Undis er premenstruell, og skal ikkje drikke, men ho gjer det likevel, i lag med personar som Runar Flå, som ein gong presterte å sei «knulle» elleve gongar i løpet av ein dobbelttime i norrøn litteratur, eller instituttleiaren som skal innvie ho i korleis dei gjer ting på Eitre. Ho må fjerna seg frå den poststrukturalistiske tradisjonen dei held fast i Bergen, på Eitre er dei nærare Oslo i litteraturteoretiske perspektiv. Då er det ekstra flaut å vere Undis, som berre timar før gløymte at det ikkje er vanleg å dra fram Roland Barthes på julebord, og haldt ein lengre monolog om han. Og den unge stipendiaten som minnar om korleis det burde ha vore:

Eg merka at eg hadde stirt, for auga til den unge kvinna møtte mine over gaffelen. Dette er ein stipendiat, slik stipendiatar skal sjå ut, tenkte eg. Dei er ca. tjueåtte år. Dei har gått gradene, raskt. Dei har ikkje først tatt hovudfag, gitt ut ein roman, gjort fullstendig retrett, blitt timelærar ved universitetet, søkt nokre gonger på doktorgraden før instituttet til slutt innstiller dei på førsteplass, når dei har blitt trettiein år gamle. Og deretter leverer dei. Dei går ikkje fleire år på overtid med oppgåva, fordi det verkar som om hemminga som gjer at ein ikkje klarer å skrive fleire romanar, har smitta over på oppgåveskrivinga, dei blir ikkje plutseleg trettiåtte år, og kvapsete, utan å ha levert, og dei må ikkje gi frå seg kontorplassen og i desperasjon flytte heim til heimbygda si og sitte her og stire på ein ung og vakker, vellukka stipendiat mens ho tygg med små, nette kjevar på litt hovudkjøt. 

Undis veit det ikkje sjølv, men ho har teke plassen til Silja. Silja, som i grunnen var ganske lik henne, og som var kjærast med han som Undis ikkje har klart å gløyme. Silja, som faktisk budde i det huset der Undis har leigd seg inn. Silja, som hadde den forelesningsrekka som Undis no skal ta over. Medan Silja var dyktig, førebur Undis seg til ei lengre forelesingsrekke om barokken med å slå opp i Store norske leksikon. Undis har vore så skarp, men no er ho det ikkje lenger. Ho er fanga i seg sjølv:

Og på dagane, sa eg, er det som om eg ikkje klarer å hugse ting, eg klarer ikkje å tenke, klarer ikkje å halde på ein tanke, eg får hjartebank av å sjå på oppgåva mi, eg opnar dokumentet, men eg blir berre sittande og sjå på det, det er som om eg ser på bokstavane bak ei glasplate, der er liksom bokstavar, men eg forstår ikkje korleis eg skal kome meg gjennom glasplata, eg går heller inn på nettet, blir gjerne sittande på nettet, går tilbake til oppgåva, men klarer ikkje å halde på nokon ting, det grip ikkje tak i meg, eg grip ikkje tak, eg brukte å vere så skarp, men no er eg så sløv, er det nokon risiko for at eg kan halde på å utvikle grytidleg Alzheimers? Det er det ingen risiko for, sa legen min. Det er som om krysninga mellom poesi og prosa i Rimbauds prosalyrikk ikkje grip meg lenger, sa eg. Å, sa legen. Då treng du brexidol.

Dette er ei historie om ei som nesten klarte det, men nesten er ikkje godt nok. Det er på mange måtar ein sår roman. Undis har både forlatt nokon, og vorte forlatt av fleire. Ho valte heimstaden og isolasjon. Det vart ein jobb ho på ingen måte hadde ønska seg. Heile nordistikk- og formidlingsramma gjer det som sagt litt vel nært, og eg satsar på at dette ikkje er historia om mitt liv. Men boka er god. Det er som å opne eit titteskap, og kome inn i ein velkjend og halvklein situasjon. Eit påtvunge julebord der minst ein av gjestane helst skulle ha vore alle andre plassar. Eg satsar alt på at dette ikkje er Historia om Mitt Liv. Eg pleier å snakke med venene mine om dei bøkene eg les, men dette er ei av få bøker eg fysisk har tvunge på dei eg delar lesesal med. Det kan vera ein fin motivasjon for oss masterstudentar i nordisk: det kunne ha vore verre. Me kunne ha møtt fortida som ein vegg i eit smalahovelag på Sunnmøre.

Eg tok meg sjølv i å lure på om romanen er for akademisk. Det kunne ha vore eit problem om poenget var å lage ei bok for alle, men det er det jo ikkje, og det akademiske er naudsynt for å gjere karakteren truverdig. Det er uansett ikkje mange skjønnlitterære forfattarar som kan sitere Roland Barthes med så stor lettheit, og få det til å passe. Det er i seg sjølv ei bragd (sa ho, med ei aning bitterheit i stemmen). Øyehaug skriv svært godt. Språket er rytmisk, og flyt av gårde. Romanen er kort, men ein vert fort kjend med Undis Brekke, som er ein spanande og gjenkjenneleg karakter. I tillegg har Øyehaug ein lun varme som gjer at alt det ubehagelege med situasjonen vert til å halde ut. Dialogen i seg sjølv er ikkje hylande artig, men humoren kjem fram gjennom kva Undis ser, og korleis ho ser det. Det var denne humoren som trakk meg ut av fosterstillinga, sjølv om tematikken i romanen traff meg midt i angstnerva.

På eit ikkje-litterært plan, må eg forresten sei at sjølve den fysiske utgåva er fantastisk. Eg er ein papirnerd (ein slik som tafsar på alle notatblokkene før ho kjøpar ei, om ho gjer det, for det går ikkje an å skrive på glatt papir), og vart imponert over dei tjukke, teksturerte sidene. Boka er rett og slett veldig god å halde i, og det kjenst rett og slett litt luksuriøst.

Les gjerne og bokmeldingane hjå Artemisias verden og Les mye.

Bok 8: Vinterindianere

InnbundetVinterindianere. Anne Gjeitanger. Forlaget Oktober, 2015. 95 sider.

Det er det året Anne går frå å vera seks til sju, året går frå sommar til vinter og så til sommar igjen, og ho går frå å vera sommarindianer til vinterindianer, og så til å vera åleine-indianer. Romanen framstår som eit knippe med minner, samla litt vilkårleg saman til ein stor eining. Det er forteljinga om eit år.

Anna si verd er lita. Det er ho, mamma, pappa, farmor, farfar, mormor, morfar. Og lillebror. Lillebroren er Anne sin beste venn, med brune knær. Forteljinga har ei idyllisk ramme, men med noko som lurar i skuggen:

Jeg prøver å kjenne etter hva jeg har gjort, om det kunne vært slemt mot noen.

Det er sol, sommar, og sekstital. Beskrivingane er nostalgiske og truverdige. Sommaren er slik alle vaksne hugsar somrane sine. Det er hytteidyll, med malande setningar, og ein god rytme. Men idyllen er berre utanpå. Bak all sekstitallsnostalgien er det eit tyngande mørkre. Anna har uskulden til ein seksåring, men prega av ein angst som vert nærast klaustrofobisk. Ho er alltid redd for å gjera feil, og ikkje alltid sikker på kva som har skjedd og kva som ikkje har skjedd:

En gang har jeg fått skylden for å ha kastet stein også, på hun som bor øverst i veien og heter det samme som meg. Det er den eneste gangen jeg har fått husarrest, og bare i hagen, men der måtte jeg til gjengjeld være i tre dager, og der satt jeg i trappen utenfor kjøkkendøren og snakket med broren min om at det var urettferdig, helt til mamma og pappa kom og sa at de hadde tatt feil, at storesøsteren til Anne hadde sett hva som skjedde, og hadde kommet og sagt at jeg ikke brude få husarrest. Jeg tror kanskje det var Anne selv som ba henne, for hun hadde det jo heller ikke noe gøy hvis jeg måtte være inni hagen vår hele tiden. Og å kaste stein er det verste man kan gjøre, så det kan jeg ikke tro at jeg har gjort. Men den hvite ballen til Anne med huller i som er så hard som en stein. Jeg synes jeg ser den for meg ennå. Den kan jeg kanskje ha kastet. Men da var det vel fordi hun kastet den først? At vi lekte noe?

Anne er typen som spelar frå Blå Schaum, som ho kan utanat, i staden for det vanskelege Bach-stykket ho eigentleg skulle framføre. Ho er den som gløymer at ho skal framføre noko på klassefest. Ho er prega av å halde tilbake, ho er redd for å gjera feil, og nøyer seg som regel med å betrakte.

Jeg vil ofte at det skal bli sent på dagen, at det skal være kveld, for da er alle der, og alle spiser kvelds, og alle hører mamma lese, og da er det nok at jeg er der, da behøver jeg ikke si noe og ikke angre på noe.

Boka har 66 små kapitlar fordelt på 95 små sider, og det fungerar godt. Setningane er lange, men boka er stramt komponert, og eg tykkjer personleg om måten ho bryt teksten på. Det kan vera ein del gjentakingar, men det er eit grep eg personleg har sansen for. Romanen er skriven i presensform, og det kan vera litt forvirrande. Eg vert ikkje heilt sikker på om eg-et faktisk er seks år, eller om det vert fortalt i ettertid. Om det siste er tilfellet, er betraktningane overraskande barnslege, om dei vert fortalt medan eg-et er seks-sju år, vert tankane litt store for eit lite barn. Presens-forma gjer det heile veldig levande. Og kanskje er det eg som undervurderar barn, og kanskje betyr det eigentleg ikkje noko i det heile tatt. For komposisjonen i romanen er sabla god. Den minnar meg mest om ei minnebok, og opnar for at Anne kan sjå verda akkurat slik ho gjer. Dette er ei bok det tek veldig kort tid å lese, men ganske lang tid å fordøye.

(Denne boka fekk eg (etter eige ynskje) som leseeksemplar frå Oktober forlag.)